Familie Asch

De naam Asch (ook geschreven als Ash, Ashe, Asz in Poolse spelling) behoort tot een bijzonder dichte categorie van Ashkenazische joodse naamgeving. Twee grote sporen doen zich voor, die verwijzingswerken toelaten om te articuleren zonder ze te verwarren [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patroniemen].

Het eerste spoor is acroniem. Een goed bevestigde wetenschappelijke traditie maakt van Asch een lezing van verschillende Hebreeuwse afkortingen: Aisenstadt (Eisenstadt, in Oostenrijk-Hongarije, een van de « Zeven Gemeenten » van Burgenland), of ook Altschul/Altshuler, aanwijzend naar de oude synagoge van Praag. Deze vorming door afkorting — waarbij de beginletters van een plaatsnaam of instelling een uitsprekbare naam vormen — is een karakteristieke procedure voor rabbijnse naamgeving in Centraal-Europa, en Judeo-Duitse woordenboeken inventariseren talrijke voorbeelden [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patroniemen]. Volgens deze hypothese zou de naam getuigen van een afstamming verbonden aan de gemeenten van Bohemen-Moravië of Burgenland, oude centra van rabbijnse traditie en geleerdheid.

Het tweede spoor is toponymisch. Er bestaan verschillende plaatsen die de naam Asch dragen: Aš in West-Bohemen (Asch in het Duits), maar ook plaatselijke namen in Duitsland. De naam zou dan een geografische oorsprong kunnen aanduiden, volgens het klassieke mechanisme van naamgeving naar plaats van herkomst, zeer verbreid tijdens verplichte patroniemen-attributiecampagnes aan het einde van de 18e en het begin van de 19e eeuw in de Habsburgse, Pruisische en Russische rijken [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patroniemen].

Een derde lezing, meer onzeker, verbindt de naam aan het Hebreeuwse woord esh (vuur) of aan de boom es (Esche in het Duits, ash in het Engels); deze « populaire » etymologieën zijn frequent in familiegeheugen maar zelden bevestigd door onomastisch onderzoek. Hier antwoorden overgeleverde traditie en archief elkaar in nuancering: waar het geheugen gaarne een edele of betekenisvolle etymologie bevoordeelt, nodigt de methode van Beider en Menk uit om voorrang te geven aan acroniem- en toponymische formaties, statistisch dominant voor dit type naam [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patroniemen]. Bij afwezigheid van gedocumenteerde continue genealogie gebiedt voorzichtigheid deze hypothesen als concurrerend en niet uitsluitend te beschouwen.

Het is in de kleine stad Kutno, in het centrum van Polen dat toen onder Russische overheersing stond (het « Congres-Koninkrijk »), dat in 1880 de meest illustere vertegenwoordiger van de naam wordt geboren: Sholem Asch. Deze context is niet zonder belang: zij plaatst de lignée in de wereld van het Jiddisch sprekende Asjkenazische jodendom, gekenmerkt door chassidische en misnagdische vroomheid, talmudische studies en een stedelijke economie van kleine handelaren en ambachtslieden.

Het laatste derde deel van de negentiende eeuw vormt precies het moment waarin deze traditionele wereld in crisis en transformatie terechtkomt. De modernisering, de verstedelijking, de migraties naar grote steden en naar Amerika, evenals de opkomst van nieuwe ideologische bewegingen — zionisme, bundisme, socialisme — verstoren de erfgoed kaders. Het is in deze context dat een modern Jiddische literatuur ontstaat, waarvan Delphine Bechtel heeft aangetoond dat zij volwaardig deelnam aan een werkelijke « Joodse culturele renaissance » in Midden- en Oost-Europa tussen 1897 en 1930 [La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale]. Het Jiddisch, lange tijd beschouwd als eenvoudig thuistaal vernaculair, wordt hierin het instrument van een bewuste nationale en literaire constructie [La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale].

De geschiedenis van de taal zelf werpt licht op deze verandering. Jean Baumgarten heeft de weg van het Jiddisch als « zwervende taal » getraceerd, geboren uit de ontmoeting tussen Germaans substraat, Hebreeuwse en Arameeuwse bijdragen, en Slavische leenwoorden, en aan de eeuwwisseling een drager van belangrijke literaire schepping geworden [Le Yiddish. Histoire d'une langue errante]. Dovid Katz, in een complementair perspectief, heeft de vitaliteit en veerkracht van deze taal benadrukt, gedragen door miljoenen sprekers uit Oost-Europa [Words on Fire: The Unfinished Story of Yiddish]. Uit deze voedingsbodem zal het oeuvre van Asch voortspruiten: een jonge man opgeleid in de heder en in het studiehuis, maar gegrepen door de literaire moderniteit.

Sholem Asch behoort tot de literaire generatie die onmiddellijk volgt op de drie "klassieke" oprichters van de moderne jiddische proza — Mendele Moïcher Sforim (Abramovitsh), Sholem Aleichem en Y. L. Peretz. Ken Frieden heeft geanalyseerd hoe deze drie meesters de canonieke vormen van jiddische fictie hebben vastgesteld, wat de weg vrijmaakte voor volgende generaties [Classic Yiddish Fiction: Abramovitsh, Sholem Aleichem, and Peretz]. Het is bij Peretz, in Warschau, dat Asch zijn mentor vindt: de jonge schrijver treedt toe tot de kring van beschermdelingen van de meester, die zijn eerste stappen aanmoedigt.

Zijn eerste werken vallen op door een nieuw lyrisme en sensualiteit in de jiddische letteren. Het verhaal Dos Shtetl (De Plaats, 1904) biedt een geïdealiseerde, haast idyllische evocatie van het traditionele joodse gemeenschapsleven — een visie die contrasteert met de vaak satirische blik van de klassieke schrijvers. Mikhail Krutikov heeft aangetoond hoe de jiddische fictie van deze periode, waarin Asch volkomen thuishoort, de "crisis van de moderniteit" uitdrukt die de joodse wereld tussen 1905 en 1914 doormaakt, tussen nostalgie naar de oude wereld en fascinatie voor het nieuwe [Yiddish Fiction and the Crisis of Modernity].

De werkelijke beroemdheid — en de eerste grote controverse — komt van het theater. In 1907 brengt Asch Got fun nekome (De God van de wraak) op het toneel, een drama gesitueerd in een bordeel, waar onder meer een liefdesscène tussen twee vrouwen voorkomt. Het stuk, opgevoerd in verschillende talen, markeert blijvend de geschiedenis van het moderne jiddische theater, waarvan Alyssa Quint de geboorte en de esthetische spanningen heeft geschetst [The Rise of the Modern Yiddish Theater]. Het jiddische theater was toen een kunst in volle gisting, gedragen door omreizende troepen waarvan Debra Caplan de inventiviteit en internationale uitstraling heeft aangetoond, zoals de beroemde Troep van Vilna [Yiddish Empire: The Vilna Troupe, Jewish Theater, and the Art of Itinerancy]. De God van de wraak zal later, in 1923, een herneming op Broadway kennen, gevolgd door een aufsehenerregend proces voor obsceniteit — een teken van de manier waarop het werk van Asch over taal- en cultuurgrens heen reikt.

De loopbaan van Sholem Asch volgt die van de grote joodse migraties van zijn tijd. Na verblijven in West-Europa en een eerste reis naar de Verenigde Staten, vestigt hij zich duurzaam in Amerika, terwijl hij Europese bindingen behoudt en een diep contact met het land Israël onderhoudt, dat hij bezocht. Deze nomadische levensstijl is niet eigen aan Asch: zij karakteriseert een hele transnationale joodse cultuur, waarvan de belangrijkste dragers de pers en het theater waren. Sarah Abrevaya Stein heeft de doorslaggevende rol van de Jiddische en Judeo-Spaanse pers in de modernisering van joodse samenlevingen en de verspreiding van ideeën door de imperium's aangetoond [Making Jews Modern: The Yiddish and Ladino Press].

Asch wordt een van de zeldzame Jiddische schrijvers die dankzij vertaling een massaal internationaal publiek bereikt. Zijn romans verschijnen in het Pools, Duits en Engels, en bereiken een publiek ver buiten de Jiddischsprekende lezers. Deze porositeit tussen de joodse talen en de talen van herkomst verwijst naar een problematiek die Naomi Seidman onder de hoek van — vaak conflictueuze — relaties tussen het Hebreeuws en het Jiddisch heeft onderzocht, twee polen van dezelfde cultuur met verschillende ideologische en « geslachtelijke » gevolgen [A Marriage Made in Heaven: The Sexual Politics of Hebrew and Yiddish]. Het Jiddisch, taal van het dagelijks leven en van populaire fictie, diende als drager van een moderniteit die het Hebreeuws ook opeiste, anders.

Men mag ook niet vergeten welke plaats vrouwen in deze literaire gisting innamen, lange tijd geminoraliseerd door de historiografie. Kathryn Hellerstein heeft het lange traditie van Jiddische poëtessen van 1586 tot 1987 nagevorst, stellende dat de Jiddische « renaissance » niet alleen zaak was van mannelijke letterkundigen [A Question of Tradition: Women Poets in Yiddish]. Het is in dit plurale veld, waar grote romanschrijvers, toneelschrijvers, journalisten en poëtessen elkaar ontmoeten, dat Asch een dominante maar niet eenzame positie inneemt.

De laatste grote wending in de carrière van Sholem Asch was ook de pijnlijkste. In de jaren 1930 en 1940 publiceert hij een trilogie van romans gewijd aan de joodse oorsprong van het christendom: The Nazarene (De Nazarener, 1939), The Apostle (De Apostel, 1943) en Mary (Maria, 1949). Asch stelt hierin Jezus, Paulus en Maria voor als figuren die volledig verankerd zijn in het judaïsme van hun tijd, met de bedoeling verzoening en toenadering tussen joden en christenen.

De ontvangst binnen de jiddische wereld was bijzonder vijandig. Een belangrijk deel van het lezerspubliek en de jiddische pers — vooral de machtige New Yorkse dagblad Forverts, waarmee Asch oude banden onderhield — zag deze boeken als een verraad, ja zelfs als een poging tot vermomd proselitisme, terwijl de joodse gemeenschap de ramp van de Shoah onderging. De breuk met een deel van zijn jiddischsprekend publiek was diep en blijvend. Dit episode illustreert de centrale spanning in Aschs gehele carrière: die van een schrijver afkomstig uit het hart van de traditionele jiddische wereld, maar die deze voortdurend heeft overschreden, zelfs ten koste van zich bloot te stellen aan het verwijt van ontrouw. We vinden daar, op het hoogtepunt ervan, de « crisis van de moderniteit » die volgens Krutikov de gehele jiddische fictie van zijn generatie doorkruist [Yiddish Fiction and the Crisis of Modernity].

Sholem Asch sterft in 1957 in Londen, nadat hij zijn laatste jaren in Israël heeft geleefd. Zijn huis in Bat Yam herbergt vandaag een museum dat aan hem is gewijd, en zijn werk blijft bestudeerd worden als een belangrijk mijlpaal in de joodse literatuur van de twintigste eeuw.

De naam Asch verlengde zich in de volgende generatie in twee domeinen van de Amerikaanse cultuur van de twintigste eeuw, wat zeldzaam is voor een familie van Jiddische schrijvers. Twee zonen van Sholem Asch hebben een publieke sporen nagelaten.

Nathan Asch (1902-1964) werd schrijver in de Engelse taal. Na op jonge leeftijd naar de Verenigde Staten te zijn geëmigreerd, verkeerde hij in literaire kringen van de « verloren generatie » en publiceerde hij verschillende romans en verhalen, waardoor hij volledige overgang van het Jiddische van zijn vader naar het Engels realiseerde — een emblematische traject van de aculturatie van kinderen van Joodse immigranten in Amerika.

Moses Asch (1905-1986) volgde een nog meer oorspronkelijke weg: geluidstechnicus van opleiding, stichtte en leidde hij het platenlabel Folkways Records, een van de belangrijkste labels in de geschiedenis van folk-muziek en wereldmuziek. Via Folkways nam hij op en verspreidde hij een immens geluidspatrimonium, van Amerikaanse arbeidsliederen tot traditionele muziek van over de hele wereld, inclusief Joodse cultuur documenten. Het Folkways-archief werd later overgenomen door de Smithsonian Institution. Op deze manier ging de naam Asch van de ene generatie naar de andere van de Jiddische roman naar de Engels-Amerikaanse literatuur en naar het universele geluidsarchief — drie manieren om de geheugen van culturen te behouden en door te geven.

Deze verlenging illustreert een algemene wet van de Asjkenazische diaspora in Amerika: de Jiddische cultuur, verre van zonder nageslacht te verdwijnen, transformeerde zich en werd opnieuw verspreid in de grote media van de moderniteit — de pers, het theater, de uitgeverij, vervolgens de grammofoon en het archief [Making Jews Modern: The Yiddish and Ladino Press]. De Asch bieden hiervan een bijna volmaakte illustratie.

De geschiedenis van de lineage Asch leest als een samenvatting van het moderne joodse avontuur. Aan de oorsprong een familienaam met onzekere wortels — acronymisch, toponymisch of populair — waarvan de referentiewoordenboeken toestaan de hypothesen af te bakenen zonder ooit definitief uit te maken [Woordenboeken van familienamen van Oost-Europese joden en Jiddisch-Duitse]. In het centrum een uitzonderlijke figuur, Sholem Asch, geboren in Kutno in de wereld van het traditionele Jiddisch en geworden, via roman en theater, een van de meest gelezen joodse schrijvers van zijn eeuw, tegen de prijs van schallende controverses [Classic Yiddish Fiction] [The Rise of the Modern Yiddish Theater]. Stroomafwaarts, een nageslacht dat de naam voortzet in de Amerikaanse literatuur en het wereldwijd muzikale archief.

Van het studiegebouw van Polen naar de opnamestudio's van New York, de naam Asch heeft zo de talen, de continenten en de dragers van geheugen doorsneden. Zijn geschiedenis zegt tegelijk de vitaliteit van de Jiddische cultuur op haar hoogtepunt [La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale] [Le Yiddish. Histoire d'une langue errante] en haar vermogen zich te transformeren, zich te vertalen en zich opnieuw uit te zenden ver buiten haar plaats van herkomst. Daarmee is de lineage Asch niet alleen een familie: zij is een metafoor van de diaspora zelf.