Familie Aron

Voordat Aron een Lothringse familie werd, is het een erfenis. De priesterlijke functie verbonden aan Aaron structureerde gedurende eeuwen het bewustzijn dat de dragers van de naam van zichzelf konden hebben, werkelijk of denkbeeldig. In het joodse denken is het aäronische priesterschap niet eerst een voorrecht maar een taak: die van dienst, van zegen van het volk en van doorgave van de Wet. Dit begrip van een verkiezing die verplicht — eerder dan dat zij onderscheidt — doorkruist het joodse denken over de Wet als grondslag van het politieke [Trigano, Philosophie de la Loi].

Het is hier passend eerlijk te zijn over de grenzen van de kennis: niets stelt ons in staat te stellen dat de Aron van Lorraine werkelijk van de kohanim afstamden. De naam werd aangenomen of vastgesteld, als duizenden anderen, op het moment waarop de keizerlijke administratie aan de Joden van Oost-Frankrijk stabiele familienamen oplegde. De herinnering aan de naam blijft echter draagster van betekenis: zij verbindt een bescheiden familie uit de Vogezen en de Meurthe met de oudste instelling van het volk van Israël. Het is deze spanning tussen de erfde naam en het werkelijk geleefde leven die diepgang geeft aan elke joodse familiegeschiedenis.

De Joden van Lotharingen vormen een van de oudste en trouwste gemeenschappen van het Franse judaïsme. Lang beperkt tot een precaire status onder het Ancien Régime, zagen zij hun situatie getransformeerd door het emancipatiedecret van 27 september 1791, dat hen tot volledige burgers maakte. Deze, in Europa unieke, integratie engageerde de Joodse families uit het Oosten in een loyaliteitspact tegenover de Republiek en de Natie [Birnbaum (dir.), Histoire politique des Juifs de France].

De Aron's passen in deze patriottische beweging die het franco-israëlitische judaïsme karakteriseerde. Gevestigd in de regio van de Vogezen en de Meurthe, behoren zij tot deze stijgende provinciale bourgeoisie — handel, vrije beroepen, onderwijs — die de dienst aan de Staat en de seculiere school beschouwde als het plaats van haar vervulling. Deze overgang van de gedulde marge naar actief burgerschap illustreert een van de deugden die de Joodse traditie tegenover het vreemde en de macht heeft gedragen: deelname aan het collectieve leven, trouw aan de stad die ontvangt, zonder verloochening van de eerste trouw. Het Franse judaïsme van deze generatie belichaamde, in seculiere vorm, het oude gebod om « vrede te zoeken van de stad » waar men woont.

Volgens vastgestelde biografische referentiepunten is de familie van Raymond Aron afkomstig uit dit Joodse Lotharingen, waarvan de vader werkzaam was in het rechtonderwijs [raymondaron.ehess.fr — Repères biographiques]. De familietrajectorie volgt aldus het typische model van de Lotharingse israëlieten die zich rond de negentiende en twintigste eeuw naar Parijs begaven.

Raymond Aron (Parijs, 1905 – 1983) is het centrale figuur rond wie deze lignée toegang krijgt tot het universele geheugen. Als normalien en agrégé in de filosofie verbleef hij in het Weimarrepubliek en later in het nazistische Duitsland, een doorslaggevende ervaring die hem tot een van de grote introduceerders van de Duitse sociologie in Frankrijk maakte, met name van het denken van Max Weber. Zijn proefschrift over de kritische filosofie van de geschiedenis legde de fundamenten van een oeuvre geheel gewijd aan het rationeel begrijpen van de sociale en politieke wereld [raymondaron.ehess.fr — Biographische oriëntatiepunten].

Als professor aan de Sorbonne en later aan het Collège de France, als hoofdredacteur van Figaro en vervolgens L'Express, belichaamde Aron een bijzonder figuur: die van de liberale intellectueel, hoffelijk maar vastberaden tegenstander van Jean-Paul Sartre en van de fascinatie van een deel van de Franse intelligentsia voor het communisme. Zijn Opium der intellectuelen (1955) is een kritiek op de ideologische dwalingen van zijn tijd. Tegenover totalitarismen stelde Aron een discrete maar eisende deugd tegenover: helderheid. Hij weigerde collectieve enthousiasmen evenals gemakkelijk wanhoop, en maakte doordacht matigheid tot een ethiek van denken. Deze verdediging van de rede tegen politieke hartstochten zet voort, in het seculiere register, een lange joodse traditie van kritische intelligentie en weigering van het afgod — zij het ideologisch. De joodse filosofische traditie, van Maimonides tot Hermann Cohen, had van de rede een weg naar waarheid en rechtvaardigheid gemaakt [Cohen, Religie der rede, voortgesproten uit de bronnen des judaïsme]; Aron was op zijn seculiere manier een erfgenaam daarvan.

Zijn helderheid was ook gericht op zijn eigen voorwaarde. Lang discreet over zijn joodsheid, nam Aron die volledig op zich tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967, stellend zich openbaar op om zijn gehechtheid aan het bestaan van Israël en zijn bedreigde solidariteit uit te spreken. Deze daad van trouw — komend van een man beroemd om zijn analytische koel — onthult dat toebehoren bij hem nooit opgehouden had een moreel feit te zijn.

De geschiedenis van de Aron, als die van heel het Franse jodendom, werd gebroken door de Tweede Wereldoorlog. Het Vichy-regime, door zijn Joodse wetgeving van oktober 1940 en juni 1941, sloot Franse Israëlieten uit van openbare diensten, onderwijs en vrije beroepen — treffend het hart van een familie wier identiteit zich had opgebouwd in dienst van de staat en kennis. De actieve medewerking van de Franse administratie aan deportaties is nu een feit dat volledig is vastgesteld door onderzoek [Klarsfeld, Vichy-Auschwitz].

Raymond Aron koos voor ballingschap. Sinds 1940 naar Londen gaan, werd hij hoofdredacteur van het tijdschrift La France libre, stellende zijn pen ten dienste van het strijdende Frankrijk en de analyse van het totalitaire fenomeen. Deze inzet past in de uitgebreide en moedige beweging van Joodse verzet in Frankrijk, waar Joodse vrouwen en mannen deelnamen aan de clandestiene strijd met opmerkelijke betrokkenheidspercentages gezien hun demografisch gewicht [Lazare, La Résistance juive en France]. De keuze van Aron — schrijven om de stem van het vrije Frankrijk levend te houden — getuigt van dezelfde trouw: degene die weigert voor barbarij te capituleren.

Andere dragers van de naam illustreerden dezelfde periode. De historicus en essayist Robert Aron (1898–1975), Franse Joodse schrijver, kende ook vervolgingen en wijdde een deel van zijn naoorlogse werk aan de geschiedenis van Vichy en het bezette Frankrijk, dragende bij aan de vestiging van een nationale herinnering aan deze donkere jaren. De verhouding tot oorlog, in deze lijn, was nooit die van militaire roem maar die van getuigenis en helderheid: de waarheid van de feiten zeggen, zelfs de meest pijnlijke, was een vorm van gerechtigheid aan de slachtoffers bewezen. Deze eis van waarheid tegen ideologische leugen verwijst naar de analyses die op hetzelfde moment probeerden de Franse wortels van antidemocratische ideologieën te begrijpen [Sternhell, Ni droite ni gauche].

De trajectorisch van de Aron is alleen volledig begrijpelijk wanneer hij wordt gerelateerd aan die van het gehele Franse judaïsme. Een askenazische en Lotharingse familie van oude stam, behoorde zij tot die oude kern — voorafgaand aan de grote migratiegolven uit Oost-Europa eind negentiende eeuw, en vervolgens aan de massale komst van Noord-Afrikaanse Joden na 1956 — die de gemeenschap van kaderlieden, instellingen en een deel van haar intellectuele elites voorzag. De socio-demografische studie van het Franse judaïsme toont aan hoezeer deze gemeenschap door deze opeenvolgende lagen en door een diepe republikeinse integratie is gevormd, meetbaar in beroepen, huwelijken en gebruiken [Bensimon & Della Pergola, La Population juive de France].

De Aron belichamen het model van het franco-israëlietische judaïsme: voorzichtig in religieuze uitdrukking, gloeien in patriottisme, geïnvesteerd in kennis en openbare dienst. Deze figuur is soms bekritiseerd voor haar terughoudendheid ten opzichte van de traditie; het zou echter onrechtvaardig zijn daarin slechts een eenvoudige verdwijning te zien. De liefde voor studie, intellectuele integriteit, het gevoel van burgerplicht zijn evenzovele seculiere vertalingen van oude joodse deugden — de liefde voor studie (talmud Tora), de zorg voor gerechtigheid (tsedek), betrokkenheid in de stad. Dat de joodse identiteit van Raymond Aron, intact en bevestigd, opnieuw tevoorschijn kwam in het uur van Israëls existentiële gevaar, toont aan dat deze terughoudendheid geen vergetelheid was maar schaamte. Hier antwoorden archief (publieke standpunten) en geheugen (gevoelde toebehoring) elkaar en bevestigen elkaar.

De meest blijvende erfenis van de lineage is intellectueel. Het oeuvre van Raymond Aron — van Introduction à la philosophie de l'histoire tot Paix et guerre entre les nations, en door tot de Mémoires van 1983 — vormt een der grote monumenten van het Franse politieke denken van de XXe eeuw. Als introducteur van Max Weber naturaliseerde hij in Frankrijk een begrijpende sociologie die aandacht had voor waarden, motivaties en de verantwoordelijkheid van de actor. Zijn onvermoeibare verdediging van vrijheid en representatieve democratie, tegen de verleidingen van dogmatisme, maakt hem tot een der grote liberale denkers van zijn eeuw [raymondaron.ehess.fr — Repères biographiques].

Deze bijdrage tot het denken wortelt, ongeacht of hij dit heeft geclaimd of niet, in een dispositie die de joodse traditie als kardinaal beschouwt: de opperste waarde toegekend aan studie, argumentatie en tegenspraak. De talmudische cultuur zelf is een cultuur van debat, waar waarheid gezocht wordt in de confrontatie van redenen; het middeleeuwse joodse denken, van het Spanje der filosofen-poëten tot de raadgevers van vorsten, had reeds profane kennis en trouw verenigd [Scheindlin, The Golden Age of Jewish Literature in Muslim Spain; Goetschel, Isaac Abravanel]. Aron, intellectueel van dialoog en beredeneerde onenigheid — zelfs in zijn conflictvolle vriendschap met Sartre —, was hiervan een onverwachte voortzetter. Zijn nalatenschap meet zich vandaag af aan de instellingen die zijn naam dragen en zijn eis van helderheid voortzetten die hij belichaamde.

Van de priesterlijke herinnering van Aaron tot de zalen van het Collège de France tekent de lignée Aron een voorbeeldig traject van het Franse judaïsme: dat van een Lotharingse familie die is geëmancipeerd, naar Parijs is opgestegen, zich aan kennis en dienst heeft gewijd, door vervolging is getroffen, en door een van de haren een stem van het intellectuele geweten van haar tijd is geworden.

Van alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, zal deze lignée, boven alles, het beste de helderheid ten dienste van de gerechtigheid hebben uitgedrukt — deze rigoureuze vorm van intelligentie die het afgodensbeeld, het blinde enthousiasme en de leugen weigert, om standvastig vast te houden aan de waarheid der feiten en de waardigheid van de rede. Bij Raymond Aron zoals bij Robert Aron kreeg zij het gezicht van de weigering van totalitaire passies, van nauwkeurig getuigenis over de donkere jaren, en van de aanvaarde trouw, in het uur van het gevaar, aan het bestaan van Israël. Daarin zal een familie afkomstig uit de marges van Lotharingen, onder een seculiere en moderne vorm, de deugd zelf hebben bereikt die de traditie aan de grote priester wiens naam zij draagt, had verbonden: liefde voor en streving naar vrede, en het brengen van mensen dichter bij de waarheid.