Familie Arki

De eerste zekerheid berust op de taal. De naam Arki is afgeleid van het Arabische harkî, een adjectivale vorm gebouwd op de drieletterwortels Ḥ-R-K (حرك), die het idee van beweging, activiteit, in werking stellen uitdrukt. De harkî is degene die zich beweegt, die zich inspant in het werk: de drager, de dagloner, de arbeider betaald per taak [De familienamen van de Joden uit Noord-Afrika en hun oorsprong — Dafina]. Deze etymologie plaatst de lignage in de populaire laag van de Magrebijnse joodse gemeenschappen, die van kleine stedelijke ambachten — marktdragers in de soeken, werklui in werkplaatsen, helpers van ambachtslieden.

Deze taalkundige nabijheid is geenszins willekeurig. De Joden van de Maghreb spraken een Judeo-Arabisch waarvan de structuur diep Arabisch bleef terwijl het een Hebraïsche en Arameesche laag integreerde die eigen was aan het religieuze leven. Zoals Joshua Blau heeft aangetoond, vormt het Judeo-Arabisch van de Maghreb een afzonderlijke dialectische variëteit, gevormd door eeuwen van samenleven met de islamitische wereld [Joshua Blau, Judeo-Arabic in the Maghreb, 1999]. Dat de familienaam van een joodse familie een zuiver Arabisch woord is, zonder Hebreeïsering, getuigt van deze symbiose: Moshe Bar-Asher heeft precies beschreven hoe de Hebraïsche component zich op een overwegend Arabische basis in het spreken van de Joden uit Algerije aansloot [Moshe Bar-Asher, La composante hébraïque du judéo-arabe algérien, 1992].

Dat de naam van een man die van zijn werk was, had niets vernederends in het rabbijnse universum. De Mishna van de Pirqé Avot leert dat de studie van de Wet zonder ambacht ten slotte instort, en de Talmud bevat talrijke figuren van wijzen die houtskool brander, smid, loorder of waterdraeger waren. Door in zijn eigen naam het spoor van handwerk te dragen, belichaamt de lignage Arki deze waarde van de waardigheid van het werk die door heel het joodse denken loopt: de zekerheid dat degene die van zijn handwerk leeft groter is dan degene die alleen van de vrees voor God leeft.

Om een familie als Arki te begrijpen, moet men de wereld herstellen waaruit haar naam voortkomt. De Joden van de Maghreb — Marokko, Algerije, Tunesië — vormen een van de oudste diaspora's, aanwezig op de kusten van Noord-Afrika al vóór de Arabische verovering van de zevende eeuw. Hun volkstaal, het Judeo-Arabisch, heeft zich in de loop der eeuwen ontwikkeld tot een verfijnd communicatie- en creatief instrument. Haggai Ben-Shammai heeft het ontstaan van dit Judeo-Arabisch als echte literaire taal geschetst, die zowel de halakha als de filosofie en poëzie kon dragen [Haggai Ben-Shammai, The Emergence of Judeo-Arabic as a Literary Language, 2004].

Uit deze cultuur komt de meest schitterende documentatie ons van de Geniza van Caïro, waaruit S.D. Goitein een monumentaal fresco heeft getrokken van de « mediterrane samenleving » van de Joodse gemeenschappen in de Arabische wereld. Daarin toonde hij Joden als handelaren, ambachtslieden, makelaars en arbeiders, verweven in een economie waarin gemeenschappelijke solidariteit een beslissende rol speelde [S.D. Goitein, A Mediterranean Society, 1993]. Een familie van dagloners zoals de Arki behoorde precies tot die arbeiderslaag van wie Goitein arbeidscontracten, salarisbewijzen en lijsten van armenzorg heeft opgegraven — een samenleving waar de bescheiden arbeider nooit alleen werd gelaten.

Hier lees je een tweede deugd die door dit milieu werd gedragen: de tsedaka, liefdadigheid als verschuldigde rechtvaardigheid. In de gemeenschappen die Goitein beschrijft, was de hulp aan werkende mensen, weduwen en behoeftigen georganiseerd, regelmatig, ingeschreven in de gemeentelijke registers. Een geslacht van dagloners was tegelijk begunstigde van deze solidariteit en, zodra het kon, zelf bijdrager — want de arme zelf is verplicht te geven. Aldus neemt de herinnering aan de Arki, al is zij anoniem in het archief, deel aan die morele economie van wederzijdse zorg die de Joodse gemeenschappen van de Maghreb door de eeuwen heen in staat heeft gesteld te overleven.

De naam Arki, een niet-gehebräïseerd Arabisch woord, is een linguïstisch fossiel. Het getuigt ervan dat de familie in intieme omgang met de Arabische taal leefde, zoals vrijwel alle Joden van de Maghreb. Maar deze taal was niet alleen die van de souk en de werkplaats: zij werd een voertuig van hoogcultuur. Joseph Chetrit heeft aanzienlijke werkzaamheden gewijd aan de Judeo-Arabische literatuur van Tunesië, Algerije en Marokko, waardoor een immense productie van liturgische poëzie, para-liturgische gezangen, spreuken en vertalingen (sharḥ) werd onthuld die elke fase van het leven begeleidden [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, 2007].

In deze cultuur nam zelfs de analfabete arbeider deel aan het scheppen: hij kende uit het hoofd de piyyoutim die op bruiloften werden gezongen, de rouwklachten, de qṣida die bijbelverhalen in dialect verhaalde. De taal van de Arki-lignage was dus tegelijkertijd werktaal en gebedenktaal. Moshe Bar-Asher, die het Judeo-Arabische dialect van Tlemcen bestudeerde, toonde aan hoe de Hebreeuwse elementen die in het dagelijkse spreken waren ingebed, elke kleinste uitwisseling met de heilige traditie verbonden [Moshe Bar-Asher, Hebrew Elements in Maghrebi Judeo-Arabic: The Tlemcen Dialect, 1992].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar met nuance: het linguïstische archief (de naam zelf) bevestigt de Arabische verankering, terwijl het communautaire geheugen eraan herinnert dat deze verankering de Joodse identiteit nooit heeft opgeheven. De Arki-lignage illustreert aldus de bijdrage aan de Joodse cultuur via de bescheiden weg van mondelinge overdracht — die trouw aan het gezongen woord waardoor de eenvoudigsten, evenzeer als de geleerden, het geheugen van Israël levend hebben gehouden.

De negentiende eeuw veranderde de situatie van de Joden in de Maghreb ingrijpend. Het doorslaggevende moment was de stichting in 1860 van de Alliance israélite universelle, die in heel de Maghreb een netwerk van scholen opende dat Joodse kinderen — ook die uit de armste families — toegang gaf tot onderwijs en tot het Frans. Georges Weill heeft aangetoond hoe dit werk emancipatie, vooruitgang en verdediging van de rechten van de mens articuleerde, brengende aan behoeftige bevolkingsgroepen het ideaal van een waardigheid gebaseerd op kennis [Georges Weill, Émancipation et progrès : l'Alliance israélite universelle et les droits de l'homme, 2000].

Voor een familie van dagloners als de Arki was dit een smalle weg. De school van de Alliance bood het kind van de arbeider de mogelijkheid om bekwaam ambachtsman, bediende, boekhouder, onderwijzer te worden. Het was dezelfde beweging van sociale vooruitgang door studie — een van de meest aanhoudende drijfveren in de Joodse geschiedenis, waar kennis altijd de ladder was geweest waarmee de demutigen zich verhieven zonder hun afkomst te verloochenen.

In Algerije kreeg dit proces een bijzonder karakter met het decreet-Crémieux van 1870, dat aan de inheemse Joden van de drie Algerijnse departementen het Franse burgerrecht verleende. Een familie met een zuivere Arabische naam, geworteld in de Judeo-Arabische wereld, bevond zich dus in één generatie genoodzaakt zich opnieuw uit te vinden tussen drie polen: Joodse trouw, Arabisch erfgoed en de nieuwe Franse toebehorende. Deze deelname aan het collectieve leven — haar kinderen naar school sturen, leren lezen, deelnemen aan de gemoderniseerde gemeenschappelijke instellingen — was de manier waarop de lignée in haar tijd de oude vermaning vertaalde om niet gescheiden te raken van de gemeenschap.

De twintigste eeuw bracht aan de Joden van de Maghreb, zoals aan heel Israël, de beproeving. Onder de bezetting werden de Joden van Algerije beroofd van de Franse burgerschap door de intrekking van het Crémieux-decreet in 1940, vóór de restauratie ervan in 1943. De Joden van Marokko en Tunesië ondergingen, in verschillende mate, de vervolgingen van het Vichy-regime en, in Tunesië, de directe Duitse bezetting. Dit zijn vastgestelde feiten van de geschiedenis, waarvan de familiale herinnering van de Maghrebijnse lignées de indruk draagt, vaak overgebracht door het verhaal in plaats van door het archiefstuk.

De diepste schaduw van de eeuw blijft de Europese Shoah, waarvan Primo Levi getuigenis heeft afgelegd die universeel is geworden [Primo Levi, Si c'est un homme, 1947]. Hoewel de gemeenschappen van de Maghreb over het algemeen gespaard bleven van de massale deportatie die het Europese jodendom vernietigde, werden zij desondanks getekend door de angst, de raciaalwetten en, in Libië en Tunesië, door de kampen en deportaties. De herinnering van de lignée Arki, zoals die van het hele joodse volk, wordt geschreven in dit gedeelde bewustzijn van kwetsbaarheid en overleven.

De naoorlogse periode was de tijd van de grote vertrekken. Tussen 1948 en de jaren zestig verlieten nagenoeg alle Joden van de Maghreb Noord-Afrika, naar het pas gestichte Israël, naar Frankrijk, naar Canada. De dragers van de naam Arki verspreidden zich aldus in deze nieuwe diasporas, met zich meenomen de Judeo-Arabische taal, de liederen, de recepten en de namen. In deze ontworteling openbaart zich een discrete deugd: de verhouding tot het vreemde van binnenuit belefd, het vermogen opnieuw te beginnen in onbekend land terwijl men de trouw aan de oorsprong intact behoudt — deze ervaringen van ballingschap die de joodse traditie, sinds Egypte, heeft omgezet in de matrix van haar identiteit.

Vandaag bestaat de naam Arki voort, gedragen door de nakomelingen van deze Maghrebijnse families die zich voornamelijk in Frankrijk en Israël hebben gevestigd. De patroniem is voor degenen die hem dragen geworden tot een teken om te ontcijferen: dit Arabische woord dat de arbeider aanduidt, vertelt aan wie het kan horen, een heel verhaal van arbeid, bescheiden vroomheid en veerkracht.

De overdracht van deze herinnering berust nu op het familiale verhaal en het werk van genealogen en onomastici die, in het voetspoor van Laredo, geduldig de betekenis en verspreiding van Joodse namen uit de Maghreb hebben gereconstrueerd [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. In deze herinnering-onderneming eert de familie Arki de waarde van het zakhor, het gebod van de herinnering: zich de bescheiden oorsprong herinneren, zich de verloren taal herinneren, zich de doden en ballingen herinneren.

Het is deze trouw aan de herinnering — kardinale deugd van Israël — die aan een naam zo bescheiden als de zijne zijn ware adel geeft. Waar andere families zich roemen op illustere voorouders, kan die van Arki zich roemen hierover de eeuwen te zijn gekomen door de enige kracht van arbeid, solidariteit en het doorgegeven geloof.

Aan het einde van deze reis verschijnt de Familie Arki als een familie van het volk in de meest nobele zin: een lignée wiens naam, afkomstig van het Arabische harkî, « arbeider, handlanger », in zijn vlees zelf de waardigheid van arbeid inschrijft [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina]. Van de judeo-Arabische symbiose van de Maghreb tot de scholen van de Alliance, van de gezangen van de sharḥ tot de grote ballingschappen van de twintigste eeuw, heeft zij de geschiedenis van Israël in Noord-Afrika in zijn meest arbeidsame en trouwste laag doorkruist.

Van alle deugden die de joodse traditie heeft gedragen, is het de waardigheid van arbeid verenigd met de trouw van herinnering dat deze lignée het best tot uitdrukking heeft gebracht. Niet de glorie van grote besluitvormers noch de glans van rabbijnse dynastieën, maar iets discreters en weerbarstiger: de heiligmaking van handwerk, de solidariteit van de tsedaqa tussen bescheiden mensen, en de volharding van herinnering door ballingschap heen. Daarin nemen de Arki deel aan een deugd die Israël op alle continenten heeft gedragen — de overtuiging dat wie leeft van het werk van zijn handen, en die noch zijn taal noch zijn doden vergeet, in zich de hele grootheid van een volk bezit.