Familie Arias

De familienaam Arias behoort tot een familie van namen van Spaanse oorsprong. Wijdverbreid in het Iberisch Schiereiland lang vóór de verdrijvingen, werd hij gedragen door zowel oud-Christenen als door Joodse families en, na 1492, door nakomelingen van conversos. Zijn aanwezigheid in de Joodse naamkunde van Italië, zoals Schaerf die heeft vastgelegd, nodigt uit om hem te verbinden met de grote Sefardische beweging die aan het einde van de Middeleeuwen en aan de drempel van de moderne tijd de kaart van de Joodse gemeenschappen in het Schiereiland opnieuw tekende.

De geschiedenis van de Joden in Zuid-Italië biedt het meest waarschijnlijke kader voor deze verankering. Nicola Ferorelli heeft aangetoond hoe oud, dicht en divers de Joodse aanwezigheid in het Zuiden was — van de Romeinse Oudheid tot de 18de eeuw — voordat deze werd verbroken door de verdrijvingen uit het koninkrijk Napels in de 16de eeuw. Het was in deze landen van de Mezzogiorno, lange tijd open voor Middellandse-Zeehandel, waar Italiaanse, Asjkenazische en Sefardische families elkaar kruisten, en waar namen uit Spanje wortel schoten in Italiaanse grond.

De aankomst van de banneling uit het Iberisch Schiereiland in Italië vormt een van de grote hoofdstukken uit de herinnering van Israël. Attilio Milano heeft in zijn Storia degli ebrei in Italia beschreven hoe het Schiereiland, niet zonder conflicten en sluitingen, de opeenvolgende golven van Sefardische banneling opving, die daar onderdak vonden en daar gemeenschappen herbouwden. Door de banneling en de vreemdeling op te nemen drukten de reeds in Italië gevestigde Joden een van de hoogste eisen van de Wet uit — hakhnasat orḥim, het welkom voor degene die ronddwaalt, de gezamenlijke herinnering van een volk dat zich herinnert vreemd te zijn geweest. Dat de naam Arias onder degenen voorkomt die deze geschiedenis hebben doorlopen, betekent al dat hij in deze keten van solidariteiten wordt ingeschreven.

Wij kunnen echter zonder bewijs noch de plaats noch de precieze datum van de vestiging van een familie Arias in Italië bevestigen. De bronnen rechtvaardigen waarschijnlijkheid, niet zekerheid; en het is op dit punt dat de herinnering aan een Sefardische naam en het Italiaanse archief elkaar beantwoorden zonder nog samen te vallen.

Zakhor — Nederlandse vertaling

Om te begrijpen wat de situatie van een familie als de Arias tijdens eeuwen van haar ingezetenheid moet zijn geweest, moet men zich wenden tot de wereld die historici met zekerheid hebben vastgesteld. Robert Bonfil, in Gli ebrei in Italia nell'epoca del Rinascimento, heeft een minderheid beschreven die tegelijkertijd marginaal en diep geïntegreerd was in de cultuur van haar tijd, levend volgens het ritme van de stadstaten en hun politieke evenwichten. De Joden van het Renaissance-Italië vormden geen geïsoleerd blok: zij dialogeerden met het omringende humanisme, terwijl zij de integriteit van hun traditie bewaarden.

De economie van deze gemeenschappen steunde vaak op pandlening en handel, activiteiten die gemeentelijke wetgeving regelmatig aan Joden voorbehielden, terwijl zij hen stigmatiseerden. Ver van simpele handel te zijn, werd deze financiële functie, zoals Bonfil heeft aangetoond, een anker voor sociale verankering en een plaats voor uitoefening van collectieve verantwoordelijkheid: de Joodse bankier onderhield de synagoge, steunde het onderwijs en praktiseerde tsedaka, die weldadigheid die in het Joodse denken niet aalmoezen is, maar toebehorend recht. Aldus werd de economische handeling, door tijdgenoten vaak verguisd, bij de Joden van Italië het instrument van gemeenschappelijke solidariteit.

In Florence, waar Schaerf zelf zoveel patronymen verzamelde, heeft Roberto Salvadori de geschiedenis beschreven van een gemeenschap die van haar oorsprong tot op heden erin slaagde trouw aan de Wet en inburgering in het stedelijke leven te verzoenen. De ghetto, vanaf de zestiende eeuw ingesteld, was tegelijkertijd opsluiting en matrix van een intens innerlijk leven, waarin talmudische studie, vroomheid en onderlinge hulp het dagelijkse weefsel van het bestaan vormden. Hoewel wij de Arias niet namentelijk kunnen verbinden aan één of ander van deze gemeenschappen, is het juist in die wereld — die van de Italiaanse ghetto's, hun broederschappen van liefdadigheid en hun studiehuis — dat hun naam haar historische begrijpelijkheid vindt.

De wending van de achttiende en negentiende eeuw bracht grote veranderingen in de situatie van de Joden in Italië. Gadi Luzzatto Voghera heeft diepgaand het lange debat over emancipatie bestudeerd dat van 1781 tot 1848 het schiereiland en Europa in beroering bracht. Dit was de tijd waarin de muren van de getto's begonnen in te storten, waarin fel werd gediscussieerd over de prijs van gelijkheid — want emancipatie verlangde van de Joden dat zij in de natie optraden zonder erin op te gaan.

Deze periode riep een vruchtbare spanning op tussen trouw en burgerschap. De Joodse families in Italië, lange tijd opgesloten, konden nu toegang krijgen tot beroepen, universiteiten en het openbare leven. Velen engageerden zich met ijver voor de Risorgimento, de Italiaanse eenmaking, zien daarin de belofte van een vaderland dat eindelijk werd gedeeld. Attilio Milano heeft aangetoond hoe significant de Joodse deelname aan de opbouw van het Verenigde Italië was, zowel in de wapenen als in de letteren en administratie. De betrokkenheid bij het collectieve leven van de stad — die burgerdeugd die het oude zorg voor het algemeen welzijn voortzet — vond daar haar volledige ontplooiing.

Een Italiaanse lignage met de naam Arias in de negentiende eeuw zou deze metamorfose hebben meegemaakt: de overgang van gedulde onderwerp naar burger met volledige rechten. Het was ook het moment waarop de familienamen zich definitief in de burgerlijke registers vestigden, waarin de zwevende varianten — Ariash, Arjas, Aryas — de neiging vertoonden zich onder een officiële vorm te stabiliseren. Het werk van Schaerf, een halve eeuw later, zou de sedimentatie van deze lange geschiedenis gaan verzamelen, makend van de naam Arias een mijlpaal onder de familienamen van de geëmancipeerde Italiaanse Joodheid.

Het jaar 1925, toen de catalogus van Schaerf werd gepubliceerd, ligt op het scharnierpunt van een schijn van integratie en een tragische omslag. Dertien jaar later, in 1938, kondigde het fascistische regime de rassenwe­tten af die het bestaan van de Joden in Italië ontwrichtten. Enzo Collotti analyseerde het mechanisme van deze wetgeving, die Joodse burgers bruut uitsloot van scholen, beroepen en de natie zelf. Michele Sarfatti heeft in zijn belangrijke studie over Joden in fascistisch Italië de overgang van discriminatie naar vervolging en vervolgens naar uitroeiing nage­schetst.

Fabio Isman verzamelde de documenten van deze vervolging zelf, die de bureaucratische omvang van de telling en plundering van Joodse families onthulden. Marie-Anne Matard-Bonucci toonde aan hoe het staatsantisemitisme in fascistisch Italië wor­tel schoot, in tegenspraak met de zelfvoldane mythe van een « milde » fascisme tegen­over zijn Joden. Iedere Joodse familie in Italië — en dus, naar alle waarschijnlijkheid, een nog in het schiereiland aanwezige Arias-lignée — werd in dit tandwiel betrokken: geregistreerd, geclassificeerd, beroofd.

De getuigenissen verzameld door Mario Avagliano en Marco Palmieri, in de dagboe­ken en brieven uit de jaren 1938-1945, geven stem aan de waardigheid van degenen die de vernedering ondergingen zonder hun menselijkheid op te geven. Daarin leest men de trouw aan dierbaren, de zorg voor de zwaksten, de stille moed van wederzijdse hulp — evenveel uitingen van ḥesed, de werkende goedheid, op haar gloeiend hoogte­punt in de beproeving gebracht. Waar het archiefstuk de vervolging noemt, verzamelt de Geheugen de deugd van degenen die deze doorkruisten zonder zich te verloochenen.

Het lot van de Joden die uit Italië werden gedeporteerd, heeft zijn monument gevonden in het werk van Liliana Picciotto, Il libro della memoria, dat de mannen, vrouwen en kinderen die tussen 1943 en 1945 van het schiereiland werden weggerukt, namenkundig registreert. Dit werk, voortkomend uit rigoureus archiefonderzoek, transformeert cijfers in namen, en namen in gezichten: het is de vervulling van het gebod van herinnering — zakhor — dat door heel de traditie van Israël loopt.

Het is in zo'n register dat het uiteindelijke lot van een lignée zich voltrekt. We kunnen, gezien de raadpleegde bronnen, de bijzondere lot van individuen met de naam Arias tijdens de Shoah in Italië niet bevestigen; historische voorzichtigheid verbiedt een naam in te schrijven waar het document dat niet draagt. Maar het bestaan zelf van het Libro della memoria herinnert eraan dat elke Joodse familienaam in Italië — elke naam die eens door Schaerf werd verzameld — een generatie later aan de rand van de afgrond kon belanden.

De plicht tot herinnering is hier geen zaak van gevoel maar van rechtvaardigheid. Door namen in te schrijven, door vergetelheid te weigeren, heeft de Joodse gemeenschap van Italië een van de hoogste eisen van haar traditie uitgedrukt: dat niemand verdwijnt zonder dat zijn naam wordt gezegd. Dit Grote Boek sluit zich aan bij dit gebaar. Door de lignée Arias te benoemen, door haar in te situeren in de lange geschiedenis van de Joden in Italië en in de beproeving van de 20e eeuw, draagt het naar zijn maatstaven bij aan dit werk van herinnering dat het lot van een familie verbindt met dat van een heel volk.

Wat moet men onthouden aan het einde van deze reis door de familie Arias? Slechts enkele vastgestelde feiten — een vermelding in de catalogus van Schaerf, enkele grafische varianten, een oorsprong die de naam tot de Sefardische en Hispanische sfeer herleid. En toch ontvouwt zich rond dit weinige het immense fresco van de joodse aanwezigheid in Italië: de ontvangst van de Iberische ballingen, het intense leven van de getto's van de Renaissance, de beproeving en belofte van de emancipatie, vervolgens de nacht van de rassentutten en het herinnerings werk dat daarop volgde.

Zou men tussen al deze deugden één moeten aanwijzen die deze familie het best zou hebben uitgedrukt, het zou zonder twijfel de trouw van de herinnering zijn — dit vermogen, eigen aan een Sefardische naam getransplanteerd op Italiaanse grond, om zichzelf te blijven door talen, grenzen en vervolgingen heen. Gedragen door families die wisten hoe zij de vreemde als een broer moesten ontvangen, studie en liefdadigheid in het hart van de getto's moesten onderhouden, zonder afstand te doen van de Wet in de stad moesten treden, en de afgrond van de 20e eeuw moesten doorsteken zonder zich te verloochenen, voegt deze trouw zich bij de kardinale deugd van Israël: zakhor, gedenk.

De naam Arias, bescheiden in het archief, wordt aldus de draad waarmee een bepaalde familie zich aan het collectieve geheugen van een volk vastknoop. Het is daar, in deze vervlechting van het singuliere en het universele, dat de werkelijke betekenis van dit Grote Boek ligt: niet alles zeggen van een familie die de bronnen gedeeltelijk zwijgen, maar haar naam zijn rechtmatige plaats in de lange keten der generaties van Israël teruggeven.