Familie Arfi

De naam Arfi laat zich eerst benaderen via de naamkunde. In het referentiewerk Les Noms des Juifs du Maroc van Abraham Laredo onthult de Judeo-Marokkaanse onomastiek zich als gelaagd: namen van Hebreeuwse oorsprong, Arabische namen, Hispanische namen erfenis van de verwijdering van 1492, en toponymische namen gekoppeld aan een plaats van herkomst [Les Noms des Juifs du Maroc]. De familienaam Arfi, kort en open gevocaliseerd, behoort tot het meest voorkomende type in de Maghreb: dat van namen waarin een Semitische wortel zich aan de lokale fonetiek heeft aangepast.

De reeks van vastgestelde varianten — Arfi, Arffi, Arphi, Harfi, Larfi, ARFARAS — werpt licht op meerdere goed gedocumenteerde verschijnselen van de Maghrijnse Joodse naamgeving. De overgang van Harfi naar Arfi illustreert de instabiliteit van initiële hé en het, die vaak werden uitgestoten of hersteld afhankelijk van of de schrijver in het Hebreeuws, Arabisch of Latijnse karakters schreef. De vorm Larfi onthult de agglutinatie van het Arabische artikel al-, gebruikelijk wanneer een naam in het Arabischtalig gebruik overgaat (al-Arfi wordt Larfi). Ten slotte suggereert de oude vorm ARFARAS een Hispaniseerde of geLatiijnde uitgang, mogelijk spoor van een passage door de Iberische sfeer of door koloniale registers die namen Fransiseerden en verlengden. Deze verschuivingen zijn geen fouten: zij zijn de handtekening zelf van een mobiele lignee, gedwongen haar identiteit in opeenvolgende talen in te schrijven zonder ooit haar diepe eenheid op te geven.

Deze plasticiteit van de naam zegt al iets over een deugd: die van demoed tegenover de machten die je benoemen, verbonden met de hardnekkigheid om jezelf te blijven. Het Maghrijnse jodendom heeft van dit vermogen van aanpassing zonder verloochening een van zijn overlevingskunsten gemaakt; de familie Arfi biedt er via haar wisselende schrijfwijzen een miniem en trouw getuigenis van.

Waar komt de betekenis van de naam vandaan? Hier is voorzichtigheid geboden, en moet men voortgaan met aangenomen hypothesen in plaats van zekerheid. Verschillende sporen, allemaal aannemelijk, presenteren zich aan de historicus die aandacht heeft voor de Judeo-Noord-Afrikaanse naamkunde [De Namen van de Joden van Marokko].

Een eerste hypothese verbindt Arfi met een Arabische wortel. Het Arabische werkwoord ʿarafa — « kennen, weten, herkennen » — heeft een familie van woorden voortgebracht die met kennis en erkenning verbonden zijn; een drager genaamd al-ʿArfi zou dus « de man van kennis » of « hij die erkent » kunnen zijn. Deze aantrekkelijke lezing zou aansluiten bij een kardinale waarde van het jodendom, namelijk kennis en studie, maar zij blijft gissing.

Een tweede spoor, even waarschijnlijk, is toponymisch. De Maghreb kent verschillende plaatsen waarvan de wortel een hoogte, een richel of een rand aanduidt; een naam van het type Arfi zou de geografische oorsprong van een familie kunnen aanduiden die van zo'n plaats afkomstig is, volgens het goed geattesteerde mechanisme van herkomstpatroniemen [De Namen van de Joden van Marokko]. Een derde hypothese, zeldzamer, zou een Hebreeuwse wortel zoeken, maar geen van de geraadpleegde bronnen maakt het mogelijk om die te bevorredelen.

Men moet dus duidelijk schrijven: de exacte betekenis van de naam Arfi is niet vastgesteld. Wat wel vaststaat, is echter het kader waarin hij zich plaatst — dat van een Maghrebijnse judaïsme waarin de naam nu een beroep, nu een kennis, nu een land zei, en altijd een toebehoren. Eerlijkheid gebiedt niet af te gaan waar de bronnen zwijgen.

Wanneer de onomastiek Arfi eerst aan het Marokkaanse gebied bindt [Les Noms des Juifs du Maroc], moet men in de geschiedenis van het Marokkaanse Jodendom naar de vitale omgeving van de lignée zoeken. De Joodse gemeenten van Marokko behoren tot de oudste van de westerse diaspora, aanwezig lang voor de islam, versterkt door de opeenvolgende golven van ballingen uit al-Andalus na 1391 en vervolgens 1492. Uit deze ontmoeting tussen toshavim — de autochtonen — en megorashim — de uit Spanje verdrevenen — werd een cultuur van buitengewone rijkdom geboren, waarin de liturgie, de heilige poëzie en de juridische kennis een vooraanstaande plaats innamen.

Het is precies in deze liturgische en poëtische traditie dat het Maghrijnse Jodendom een van zijn mooiste bijdragen aan het denken van Israël heeft ontplooid. De piyyutim, deze liturgische gedichten die tijdens de godsdienstige diensten en bij grote gelegenheden van het leven werden gezongen, vormden in de Maghreb een aanzienlijk geestelijk erfgoed, doorgegeven van mond tot mond en van handschrift tot handschrift [Zafrani, 1970]. Een familie als de Arfi, ingebed in een Marokkaanse gemeenschap, zou in het ritme van deze gezangen hebben geleefd: de geboorte begroet met een piyyut, het huwelijk verheven door oude strofen, de rouw omgeven door klaagliederen. Het is waarschijnlijk, zonder naamloze documentatie, dat leden van de lignée onder die getrouwen waren die het liturgische geheugen bewaarden door het te zingen.

In deze cultuur was vroomheid niet gescheiden van schoonheid, en schoonheid niet van trouw aan de Wet. De zorg besteed aan de overdracht van het heilige gezang is een deugd van bescheiden doch essentieel belang: die van het ontvangen woord levend te houden. Door, zij het anoniem, aan deze bewaring deel te nemen, zal de lignée Arfi deel hebben gehad aan het collectieve werk waardoor het Maghrijnse Jodendom zijn ziel intact heeft behouden door de beproevingen heen.

De samengestelde varianten van de naam, met name Larfi, richten de blik ook op het Algerijnse gebied, waar het Arabische artikel al- zich frequent aan Joodse achternamen heeft gevoegd. Daar onderscheidt een stad zich boven alle anderen voor wie het spoor van geleerde families volgt: Tlemcen, het « Jeruzalem van de Maghreb ».

Norbert Bel-Ange toonde in zijn referentiewerk over de Joden van deze stad aan hoe Tlemcen vanaf de Middeleeuwen tot in de moderne tijd een intellectueel centrum van eerste rang was, waar talmudische studie, rabbijnse jurisprudentie en mystiek bloeiden in contact met stromingen afkomstig uit Spanje en centraal-Maghreb [Bel-Ange, 1998]. De gemeenschap cultiveerde zowel de kennis van de Wet als zorg voor het collectieve leven: instellingen voor liefdadigheid, rabbijnse tribunalen, studieacademies vormden het weefsel van een hechte samenleving [Bel-Ange, 1998].

De toebehoring van een tak Arfi of Larfi tot deze tlemcense wereld blijft een gegronde waarschijnlijkheid op basis van de naamkundige aanwijzing, geen archiefzekerheid: hier antwoorden traditie en document elkaar zonder elkaar geheel te bedekken. Maar de hypothese heeft het voordeel de lignée in een nauwkeurig ideaal te plaatsen, waarin het Algerijnse judaïsme twee aanvullende deugden het best tot uitdrukking bracht: talmudische kennis, beschouwd als het hoogste ambt, en betrokkenheid bij het collectieve leven, waarbij geen lid van de gemeenschap aan zijn alleen-zijn werd overgelaten. In een stad als Tlemcen had het kennen van de Wet alleen zin onder de voorwaarde dit in dienst van de zijnen te stellen; studie en liefdadigheid gingen daar in gelijke tred [Bel-Ange, 1998].

Het lot van Magrebijnse Joodse families werd omgevormd door de intrede van de koloniale moderniteit. In Algerije verleende het decreet-Crémieux van 1870 collectief het Franse burgerschap aan inheemse Joden, rukkend hen uit hun eerdere status en integrerend hen in de baan van de Republiek — niet zonder gevoelens van wrok onder hun buren op te wekken, die culmineerden in antijoodse geweld aan het einde van de 19de eeuw. In Marokko, onder het protectoraat ingesteld in 1912, ondergingen Joodse gemeenschappen een langzamere modernisering en een ander integratieproces, tussen scholen van de Alliance Israélite Universelle en trouw aan traditionele structuren.

Voor een lignée als de Arfi, waarvan de verfrankste schrijfwijzen — zoals de vroegere vorm ARFARAS — de passage door de registers van de koloniale burgerlijke stand verraden, was deze periode één van dubbele binding: aan Frankrijk door het recht, aan traditie door de herinnering. De decennia van het midden van de 20ste eeuw, gekenmerkt door de Tweede Wereldoorlog, de tijdelijke intrekking van het decreet-Crémieux onder Vichy, en vervolgens de onafhankelijkheid van Marokko (1956) en Algerije (1962), versnelden het grote vertrek. Vrijwel alle Joden uit de Maghreb verlieten hun geboorteland voor Frankrijk, Israël en de Nieuwe Wereld.

In deze ontworteling openbaart zich een ander deugd, namelijk de verhouding tot ballingschap die door heel de geschiedenis van Israël loopt. De voorvaderlijke grond verlaten zonder de naam te verliezen, elders gemeenschap nieuw vormen, aan de kinderen de taal van de gebeden en de smaak van de feesten doorgeven: dit was de beproeving en de eer van een hele generatie. De dragers van de naam Arfi, verspreid onder deze migranten, hebben zich aldus gevoegd bij de lange schare van hen die van de ballingschap niet een einde, maar een verplaatste trouw hebben gemaakt.

Wat blijft er, aan het einde van deze reis, over van een lignée waarvan het eigen archief verspreidt blijft? Er blijft de naam zelf, vandaag gedragen in Frankrijk, Israël en elders, waarvan elk voorkomen een levend bewijs van continuïteit is. Er blijft de herinnering van de gemeenschappen — Marokkaanse, tlemcéniaanse — waarbinnen deze naam heeft geleefd, gebeden, gestudeerd, gehandeld, bemind en zijn doden begraven.

De joodse traditie leert dat de herinnering aan de rechtvaardigen een zegen is, en dat niemand echt vergeten is zolang zijn naam wordt uitgesproken. Door samen te brengen wat de bronnen ons eerlijk kunnen zeggen over de lignée Arfi — de onomastiek vastgesteld [Les Noms des Juifs du Maroc], het liturgische milieu [Zafrani, 1970], de geleerde horizon van Tlemcen [Bel-Ange, 1998] —, vult dit boek niet de stiltes op: het bewoont ze met respect. Waar de geschiedenis om documenten verlegen zit, neemt de herinnering het over, niet om uit te vinden, maar om door te geven wat, van generatie op generatie, nooit is opgehouden waar te zijn: het behoren tot een volk dat van de herinnering een gebod heeft gemaakt.

Van de Arfi-lignee kan de historicus noch een doorlopende stamboom noch een galerie van illustere figuren vaststellen — de bronnen die onder deze naam zijn verzameld laten dit niet toe, en het zou oneerlijk zijn geweest dit voor te wenden. Wat dit Grote Boek echter wel heeft kunnen doen, is de naam met exactheid situeren in de geografie en cultuur van het Marokkaanse judaïsme : een Marokkaanse lignee door haar onomastiek [De Namen der Joden van Marokko], waarschijnlijk verbonden door bepaalde takken met de binnenlanden van Algerije, en geheel doorkruist door de grote bewegingen van de diaspora, van de liturgische pracht van oude gemeenschappen [Zafrani, 1970] tot de beproeving van ballingschap in de twintigste eeuw.

Van al de deugden die deze geschiedenis laat doorschemeren, lijkt één mij, meer dan de anderen, eigen te zijn geweest aan de Arfi-lignee : de trouw in aanpassing — dit vermogen, zelfs leesbaar in de metamorfose van haar naam van de ene taal naar de andere, jezelf te blijven onder opeenvolgende gezichten. Waar anderen zich verloren zouden hebben in de verschuivingen van spelling, migraties en statusveranderingen, wist deze familie, via Harfi, Larfi, Arffi en ARFARAS, één en dezelfde lignee te blijven. Daarin belichaamt zij naar haar maat wat het Marokkaanse judaïsme, en heel het volk van Israël, door de eeuwen heen het best heeft weten doen : de werelden doorkruisen zonder zich er ooit in op te lossen, en van herinnering de meest vasthoudende van alle woningen maken.