Familie Arditti

Voor de ballingschap was er het Spanje van de drie culturen. De onomastische traditie verbindt de Arditti met Catalonië, en meer bepaald met een kring van beroepsmensen: de Ardit zouden een familie van Catalaanse Joodse artsen zijn geweest die actief waren gedurende de middeleeuwen. Deze afstamming, overgebracht door naamlijsten eerder dan door aaneengesloten notariële akten, behoort tot de Herinnering evenzeer als tot de Geschiedenis; zij blijft waarschijnlijk zonder volledig vast te staan. Zij stemt echter overeen met een gedocumenteerd feit uit het Joodse leven in Iberia en het Ottomaanse Rijk: het aanzien van het geneeskundig beroep in de Sefardische samenleving. Studies over Sefardische artsen van het Ottomaanse Rijk tonen hoe deze, uit Spanje erfde kennis een weg van sociale opgang en een brug tussen gemeenschappen was [Σαλακίδης, 2005].

De tragische wending volgt in 1391, toen een golf van massamoorden en geforceerde bekeeringen de Joodse buurten van het schiereiland treft, van Sevilla tot Barcelona. Onderzoeken aan deze gebeurtenissen gewijd beschrijven de instorting van hele gemeenschappen en de pijnlijke geboorte van de kwestie der conversos [Valdeón Baruque, 2000]. Een eeuw later bezegelt het edict van 1492 de ballingschap. Voor een familie als de Arditti, wier naam over de zeeën heen intact zou blijven, was deze ballingschap ook een trouw: de weigering de Wet te verloochenen tegen de veiligheid van een bekering. Onderzoeken naar de Sefardische routes hebben aangetoond hoe deze ballingen van het ene end van de Middellandse Zee tot het ander, de draad van een hele beschaving herbouwden [Benbassa, 2003]. In deze keuze om eerder te vertrekken dan af te zweren, neemt de lignée deel aan een kardinale deugd van de Herinnering van Israël: de heiligmaking van de Naam, de standvastigheid in trouw aan de Wet zelfs in de ellende van de ballingschap.

Deze weigering van het afval was geen vrome abstractie. Hij werd betaald, zoals voor duizenden andere families, met verbeurdverklaring van goederen, met gevaarlijke routes, met gemeenschappen die een tweede keer ontworteld werden na de pogroms van 1391. En toch bleef na deze dubbele beproeving de naam Ardit — de vurig(e), de dappere — niet verdwijnen in de archieven van bekering. Hij stak de zee over, dragend daarbij de taal, de liturgie en de gebruiken van een beschaving die de katholieke koninkrijken tot zwijgen hadden willen brengen. Deze rustige volharding, zonder heldhaftig vertoon, is misschien het eerste overdraagbare gebaar dat de lignée aan haar nakomelingen nalaat.

Het Osmaanse Rijk opende zijn havens voor de verbannen. Salonique vooral werd gedurende drie eeuwen de « metropool van Israël » — een stad waar, uniek in Europa, de Joden lange tijd de meerderheidsgroep vormden. De grote historische syntheses hebben de demografie en de textuur van deze stad vastgesteld, waar de talen, beroepen en congregaties met tientallen werden geteld [Nehama, 1978 ; Mazower, 2004]. De stad structureerde zich in congregaties die voortkwamen uit de verschillende verloren vaderlands, elk bewarend zijn liturgie en gewoonten, in een geduldige aanpassingswerk van de halakha aan de realiteiten van de ballingschap.

Het is in dit dichte weefsel dat de Arditti zich, als andere Sefardische families, vestigen, tussen handel, textielbederven en gemeenschappelijke functies. Recent onderzoek naar het Joodse Salonique heeft aangetoond hoezeer het behoren tot een congregatie het individu betrok in een gereglementeerd collectief leven: gemeenschapsbelastingen, liefdadigheidsinstellingen, scholen, rabbijnse tribunalen [Naar, 2016]. De betrokkenheid bij dit gemeenschappelijk leven — de zorg voor de wees, voor de uitzet van arme meisjes, voor het onderhoud van instellingen — vormt een van de meest concrete uitdrukkingen van de tsedaka, deze liefdadigheid die in het Joodse denken minder voortvloeit uit vrijgevigheid dan uit verschuldigd recht. Door zich in dit netwerk in te voegen, schrijft de lignee zich in in een gemeenschapsethos waarin het heil van het individu voortgaat uit de zorg voor het collectief.

Het Osmaanse Salonique vormde ook een uitgebreid laboratorium van de halakha in de diaspora. De grote posskim — de rabbijnse beslissers — die daar gedurende de zestiende en zeventiende eeuw zetelden, moesten zich stellen tot geheel nieuwe situaties: het bepalen van de status van de anusim die waren teruggekeerd naar de schoot van Israël, het beslechten van handelsverhillen tussen Joden van verschillende riten, het vaststellen van de regels van een wol- en textielmarkt waar christenen, Joden en moslims dagelijks samenkwamen. Indien de traditie aan de Arditti een rabbijnse roeping toeschrijft, is het in deze context dat zij gestalte aannam: niet als mystieke teruggetrokkenheid, maar als praktische dienst aan de gemeenschap, instrument van gerechtigheid in het hart van de handelsstad.

Het Ottomaanse Rijk was vanaf de zestiende eeuw het grote centrum van de Hebreeuwse drukkunst in de mediterrane wereld. Werken over Ottomaanse Joodse typografie beschrijven de bloei van de werkplaatsen in Constantinopel, Saloniki en Izmir, die deze steden tot hoofdsteden van het Joodse boek maakten [Λεβί, 2006]. Deze boekcultuur was niet alleen commercieel: zij was de voortzetting van een oude deugd, de liefde voor studie en de overdracht van talmudische wijsheid, die de traditie voor een der hoogste diensten aan Israël houdt.

In de moderne tijd veranderde deze geschreven cultuur. De bloei van de pers en de letterkunde in Joden-Spaans, aan het begin van de twintigste eeuw, maakte het Ladino tot een taal van journalistiek, toneel en roman. Studies over de late Ladino-cultuur tonen hoe deze literaire productie de Sefardische gemeenschappen bij hun intrede in de moderniteit begeleide [Borovaya, 2012]. Saloniki stond centraal in deze beweging, zoals de historiografie van de « stad der Joden » en haar culturele en maatschappelijk herleving heeft herinnerd [Veinstein, 1992]. In zo'n milieu, waar men schreef, drukte en debatteerde, kon een geletterd gezin tegelijkertijd religieuze wijsheid en smaak voor wereldlijke letterkunde dragen — twee trouwen die het Sefardisch judaïsme lang wist samen te houden zonder ze tegen elkaar uit te spelen.

De gehechtheid aan boeken, of het nu om heilige teksten of wereldlijke productie in Ladino ging, zegt iets essentiëels over de relatie van deze beschaving tot overdracht. Voor de Sefarden was het drukken van een talmudische verhandeling of een bundel romanceros hetzelfde fundamentele gebaar: de levende woord vasthouden, ervoor zorgen dat de doden tegen de levenden blijven spreken. Het is deze overtuiging — dat het boek een vorm van opstanding is — die door de eeuwen heen de drukkersmeester van Saloniki en de historicus van Tel-Aviv, die decennia later in Hebreeuwse delen de naam van elke vooraanstaande Jood uit Bulgarije zal optekenen, met elkaar verbindt.

De notitie die dit boek opent verbindt de Arditti aan handel en aan de rabbanout, de rabbijnse functie. Deze dubbele roeping — handel en studie — is kenmerkend voor de Ottomaanse Sefardische wereld, waar de geleerde niet gescheiden was van de stad maar er gezag, bemiddeling en onderwijs uitoefende. Verzamelingen van documentaire teksten over de Joden van het Ottomaanse Rijk tonen de centrale plaats van de rabbi als rechter, halakische beslisser en bewaarder van sociale cohesie [Lehmann, 2015]. Het toekennen van deze roeping aan de Arditti berust hier meer op doorgegeven traditie dan op een geïsoleerde daad; maar het wordt bevestigd bij contact met een vastgesteld feit: het medisch beroep en het rabbijnse gezag waren in deze wereld de twee grote wegen waarlangs Sefardische families hun gemeenschap dienden.

De geschiedenis van het Ottomaanse jodendom is onlosmakelijk verbonden met zijn artsen. Onderzoeken naar Sefardische beoefenaars hebben aangetoond dat zij zonder onderscheid Joden, christenen en moslims verzorgden en soms zelfs aan het hof van de sultan dienden [Σαλακίδης, 2005]. Als de middeleeuwse afstamming van de Ardit-artsen zich in het Rijk voortzette, zou zij dan een opmerkelijke standvastigheid uitdrukken: wetenschappelijke kennis in dienst van het menselijk leven, buiten alle religieuze grenzen. Deze gastvrijheid van de zorg — de vreemdeling verzorgen zoals de naaste — raakt wat de Joodse traditie het respect voor al het leven noemt, gemaakt naar het beeld van God. De relatie tot de ander is hier niet abstract: zij wordt gemeten aan het ziekbed.

De zorgzame roeping vond in de twintigste eeuw een onverwachte en glansrijke nazaat, hoewel gedocumenteerd buiten de belangrijkste Ottomaanse tak. Esther Arditi, geboren in Sofia in 1937, emigreert naar Israël en treedt toe tot de gelederen van de Defensiekrachten. Militaire arts van erkend dapperheid, wordt zij de eerste en enige vrouw die de Medaille voor Onderscheiden Diensten van de Staat Israël ontvangt, uitgereikt voor heldhaftige daden uitgevoerd met gevaar voor het leven [Esther Arditi, Wikipedia]. Zij overlijdt in 2003 en laat achter zich een figuur die, met een treffende samenhang, de twee oudste draden van de lineage samenbindt: de kunst van genezen en moed — datzelfde ardit Catalaans waarvan de naam sinds eeuwen de indruk draagt. In haar genas de Sefardische geneeskunde niet alleen nog lichamen buiten religieuze grenzen; zij stelde zich in dienst van het bestaan zelf van de Staat Israël, dat toevluchtsoord dat de familie eeuwen nodig had om te vinden.

Voorbij Thessalonica is de naam Arditti stevig geattest in de andere Sefardische centra van het Imperium. In Izmir hebben oude rabbijnse en begrafenisregisters het spoor van Sefardische families bewaard, en genealogische naslagwerken vermelden Arditti-inschripties tot in de oude begraafplaats van Tunis, een teken van de mediterrane uitbreiding van de lignée. In Istanbul strekt de aanwezigheid van de familie zich tot in de hedendaagse tijd uit: de beeldhouwer Nadia Arditti is de auteur, op het terrein van het Museum van Joden in Turkije, van een monument gewijd aan het geheugen van Turkse Joden die in het veld der eer vielen tijdens de Eerste Wereldoorlog, met name in de slag om de Dardanellen en in de onafhankelijkheidsoorlog [Het Museum van Joden in Turkije, sefarad.org]. Dit werk spreekt van een bijzondere relatie tot oorlog en vaderland: de erkenning, door kunst, van het offer dat Joden voor het land hebben gebracht dat hen na de Iberische ballingschap had verwelkomd — een manier om in steen de trouw van een gemeenschap jegens haar stad vast te leggen.

Naar het noorden bieden de Balkan een andere gedocumenteerde tak. In Bulgarije is de familie Arditti van oudsher gevestigd, zoals blijkt uit de fotografie- en archieffondsen die in Yad Vashem worden bewaard en de Bulgaarse judaïciteit van het einde van de 19de eeuw tot in de jaren 1970 bestrijken [Yad Vashem, collecties]. Het lot van het Ottomaanse Imperium en zijn Balkaanse erfgenamen vormt het kader van deze geschiedenis, waarvan de historiografie de grote lijnen heeft geschetst [Shaw, 1991].

Bulgarije Sefardisch vormt een aparte wereld in de Judeo-Balkaanse ruimte. Na de Ottomaanse bevrijding van 1878 en de geboorte van het Bulgaarse koninkrijk, doorliepen de joodse gemeenschappen — vooral gevestigd in Sofia, Plovdiv, Vidin, Ruse en Soemla — een periode van versnelde modernisering. De Hebreeuwse naamkunde is daar rijk aan Arditti: het woordenboek van Bulgaarse joodse familienamen, opgesteld op basis van gemeenschaps- en rabbijnse bronnen, betuigt van de blijvende aanwezigheid [Tagger, 2009]. Het leven van deze gemeenschappen was georganiseerd rond consistoria, scholen van de Alliance israélite universelle en liefdadigheidsvereenigingen, in een breekbaar evenwicht tussen identiteitsbevestiging en burgerlijke integratie in de nieuwe Bulgaarse staat.

Het is in dit Sefardische Bulgarije dat Binyamin Arditi wordt geboren op 1 juli 1897 in Wenen — zijn familie was toen op reis —. Hij groeit op in Sofia, volgt er zijn middelbare schoolopleiding en wordt vroeg gevormd door de zionistische beweging die in de jaren 1910 en 1920 de jonge Joden van de Balkan bereikt [Binyamin Arditi, Wikipedia]. Zijn lot zal drievoudig zijn: historicus, activist, wetgever.

Als historicus en memorialiste laat Binyamin Arditi een onmisbaar oeuvre na voor iedereen die het Bulgaarse judaïsme wil begrijpen. Zijn meesterwerk, Vidni evrei v Bulgariya — « Prominente Joden van Bulgarije » — verschijnt in het Hebreeuws in Tel-Aviv tussen 1969 en 1971, in drie delen. Het bevat 124 biografieën van 89 persoonlijkheden die de Joodse gemeenschappen van Bulgarije tussen 1850 en 1970 hebben gekenmerkt, vergezeld van fotografieën [Center for Jewish History, LibGuides Bulgaria]. Het is geen werk van abstracte herdenking: het is een nauwkeurige inventaris van levens — rabbijnen, artsen, activisten, handelaren, schrijvers, verzetsdeelnemers — die in vergetelheid dreigden te verdwijnen met de ontbinding van de Bulgaarse Joodse gemeenschap. Het werk omvat ook de monografie Yehudei Bulgaria-Kehilat Shumla (« De Joden van Bulgarije — de gemeenschap van Shumla »), gewijd aan een van de oudste Sefardische gemeenschappen van het land.

De blik van Binyamin Arditi is nooit meegaand. Al in 1952 publiceert hij een essay over de rol van tsar Boris III in de deportatie van de Joden van Bulgarije, wat decennialang vóór het historiografische debat over de aard van het Bulgaarse beleid tegenover Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog komt [Arditi, 1952, geciteerd in The Journal of Holocaust Research, 2017]. Destijds had het officiële Bulgaarse geheugen — later Sovjet — de neiging om de balans van het regime te verbloemen, door de nadruk te leggen op de « geredde » Bulgaarse Joden terwijl de massale deportaties van Joden uit de bezette gebieden van Thracië en Macedonië werden verzwegen. Arditi stelt zich niet tevreden met deze versie: hij documenteert, hij betwist, hij noemt. Daarin oefent hij een deugd uit die het judaïsme aan rechtvaardigheid verbindt — emet, de waarheid gezegd ook als die stoort, juist als die stoort.

Langdurige zionistische activist voert Binyamin Arditi zijn aliyah uit en vestigt zich in Israël. Hij gaat daar de politiek in en zetelt in de Knesset onder de kleuren van de Herut en later de Gahal, van 1955 tot 1965 [Binyamin Arditi, Wikipedia]. Deze overgang van pen naar tribune weerspiegelt een unitaire opvatting van engagement: voor hem zijn het getuigen van wat de Joden van Bulgarije zijn geweest en het bouwen van de staat die hen opvangt geen twee gescheiden taken, maar twee zijden van dezelfde plicht. De historicus en de afgevaardigde zijn één, gedreven door de overtuiging dat geheugen niet een doel op zich is, maar de noodzakelijke grondslag van een collectieve toekomst.

Hij sterft op 20 mei 1981 in Tel-Aviv, op de leeftijd van drieëntachtig jaar, en laat een archief na dat vandaag één van de essentiële primaire bronnen vormt voor de geschiedenis van de Joden van Bulgarije — geraadpleegd door onderzoekers uit de hele wereld, van JewishGen tot academische instellingen [EHRI, Archive of Benjamin Arditi].

De twintigste eeuw was, voor de Arditti evenals voor heel het Sefardische jodendom op de Balkan, de eeuw van de absolute beproeving. Salonniki, historisch hart van de lignée, zag zijn gemeenschap vernietigd door de deportatie van 1943. De herinnering aan deze vernieling wordt vandaag gedragen door een veeleisende historiografie die van de stad een emblematische plaats van de verzonken wereld heeft gemaakt [Mazower, 2004].

In Bulgarije was het lot van de Joden naar gebieden uiteenlopend. De ongeveer vijftigduizend Joden van het Bulgaarse koninkrijk zelf werden niet gedeporteerd — dankzij een samenspel van interne, burgerlijke en religieuze factoren, waarover de historiografie uitvoerig heeft gedebatteerd. Maar de Joden in de bezette gebieden — Grieks-Thracië, Joegoslavisch-Macedonië — werden aan de Duitsers uitgeleverd en kwamen om in de kampen. Juist dit onderscheid stelde Binyamin Arditi zich voor om in zijn geschriften vanaf na de oorlog vast te stellen: niet om een werkelijke redding te bezoedelen, maar opdat de slachtoffers in de bezette zones niet verdwenen in de schaduw van een gemakkelijk verhaal. In deze weigering van het vereenvoudigde verhaal belichaamde hij de deugd van emet — de waarheid — die de joodse traditie aan de grondslag van alle rechtvaardigheid stelt.

Onder de figuren die licht werpen op het engagement van de Bulgaarse Arditti in oorlogstijd bewaren de archieven van Yad Vashem visuele en documentaire getuigenissen over de gemeenschap. De archieven van joodse verzet in Bulgarije, gepubliceerd door onderzoekers als Frederic Chary, vermelden de bijdragen van Arditti tot de geschiedenis van de Bulgaarse joodse partisanen, in het bijzonder de biografieën die hij wijdde aan verzetsstrijders als Emil Shekerdzhiyski en Leon Tadzher [Arditi, Vidni evrei v Bulgariya, vol. 1 en 4, geciteerd in Jewish Resistance in World War II Bulgaria, JewishGen, 2016]. Door deze strijders te documenteren vervulde Arditi een gebaar van kavod ha-met — eer aan de doden — wat ook een politieke daad is: herinneren dat Joden niet alleen passieve slachtoffers waren, maar mannen en vrouwen die ervoor kozen verzet te bieden.

Het zionistisch engagement waarvan het Arditti-archief getuigenis aflegt verbindt bovendien het lot van de familie aan dat van het hergeboren Israël, waar een deel van de Arditti-nakomelingen toevlucht en vaderland vond. Het ander deel bereikte Frankrijk en andere landen van het Westen, voortzetting van de Sefardische diaspora in nieuwe gastlanden. De naam, door de eeuwen heen, is nooit uitgewist.

Van de Catalonie van artsen Ardit naar de gemeenten van Salonica, van de drukkerijen van Constantinopel naar de archieven van de Bulgaarse herinnering, tekent de lignee Arditti in stippelingen de volledige kaart van de Sefardische ballingschap. Elke etappe werd gedocumenteerd met ongelijke zekerheid: vastgesteld voor de Ottomaanse wortelvorming en de hedendaagse figuren, waarschijnlijk voor de Catalaanse afstamming, overgeleverd voor de rabbijnse roeping. Deze epistemische eerlijkheid verzwakt het verhaal niet; zij maakt er de waarheid van.

De verrijking van dit boek door het werk van Binyamin Arditi geeft de lignee een nieuwe diepte. Het gaat niet langer alleen om een familie die door de eeuwen reisde; het is een familie die, in de persoon van een van haar leden, zich omwendde om recht in het gezicht te kijken wat deze eeuwen hadden voortgebracht — grootheid en verlatenheid tezamen — en koos dit op te schrijven. Zijn Vidni evrei v Bulgariya, zijn gemeentemonografieën, zijn moedige essay over tsaar Boris III: zoveel bewijzen dat historisch denken een daad van liefde kan zijn zowel als een daad van gerechtigheid, en dat de pen voeren evenveel dapperheid kan eisen als het dragen van een wapen. Het feit dat Esther Arditi, geboren in Sofia hetzelfde jaar dat Binyamin zijn eerste herdenkingswerken publiceerde, zelf koos voor de medische en militaire daad op risico van haar leven, zegt dat de deugd van dapperheid door de familie heen stroomde in verschillende registers tegelijk: het schrijven, de zorg, de strijd.

Moest men, boven alles, de deugd benoemen die deze lignee het best zou hebben uitgedrukt, het zou noch de rijkdom van handel noch de glans van een ambt zijn: het zou de trouw aan herinnering en kennis zijn, gekoppeld aan de moed om ze in daden om te zetten. Van de artsen die de geneeskunst doorgaven, van de rabbijnen die de Wet bewaakten en de drukkers die het Boek verspreidden, tot aan de historicus-afgevaardigde die na de ramp ondernam de geschiedenis van een vernietigde gemeenschap te redden door elk van haar vooraanstaande leden te noemen — dezelfde deugd doorkruist de eeuwen: zakhor, gedenken en doorgeven. De beeldhouwer die in steen de namen van Joodse soldaten doodt voor hun vaderland graaft, de militaire arts die haar leven riskeert voor haar broers in wapenrusting, de historicus die het zelfvoldane verhaal over de Shoa in Bulgarije weigert: allen zeggen hetzelfde, in verschillende talen. Daarin sluit de bijzondere geschiedenis van de Arditti aan bij de oudste roeping van Israël — een volk van herinnering te zijn, dat tegen vergetelheid het boek stelt, en tegen vernietiging, de bewaarde naam.