Familie Annabi

De naam Annabi is onlosmakelijk verbonden met het lot van zijn moederstad. Annaba is een van de oudste steden in Noord-Afrika, en zij heeft eeuwenlang een opeenvolging van namen gedragen die de geschiedenis van het oostelijke Maghreb samenvatten. Annaba werd achtereenvolgens Hippo genoemd, Hippo-Regius en Bône voordat het zijn huidige naam ontving.

Gesticht door de Feniciërs, was de stad een Punische handelspost voordat zij een vooraanstaande Romeinse stad werd onder de naam Hippo Regius — « Hippone de koninklijke » —, aldus genoemd omdat zij de residentie van de numidische koningen was. Zij bereikte haar hoogtepunt als grote haven en intellectueel centrum van Afrika onder Romeinse macht. Daar was Sint Augustinus van 395 tot 430 bisschop, waardoor Hippo een van de belangrijkste centra van het antieke christelijke denken werd, tot aan zijn dood tijdens het Vandalische beleg van de stad. Maar al in die afgelegen tijd was de joodse aanwezigheid daar diep geworteld: de stad had al in de eerste eeuwen van de christelijke era veel joodse inwoners, zoals verscheidene epitafen in de omgeving aantonen. Onder Romeinse heerschappij genoten de Joden van Bône aanzienlijke vrijheid en bekeerden zelfs veel Kabyles, hun buren, tot het geloof. Deze vroege openheid voor de ander — de Berberse buur, de Fenische koopman, de Romeinse kolonist — vormt van het begin af aan een gemeenschapsidentiteit die gebaseerd is op contact en uitwisseling, eerder dan op teruggetrokkenheid.

Na de Vandalische en Byzantijnse perioden transformeerde de Arabische verovering de stad. De middeleeuwse naam Bûna (of Bône in zijn Europese vorm) werd gevestigd, terwijl de nieuwe stad zich enigszins verplaatste ten opzichte van de antieke plaats van Hippo. Wat betreft de moderne naam, Annaba, deze is volgens de traditie afgeleid van het Arabische 'unnâb, de jujubeboom, een fruitboom die eertijds volop in de regio voorkwam; de stad kreeg de bijnaam « stad van de jujubes ». De vrucht van de jujubeboom waaraan de stad haar naam ontleent, is tegenwoordig praktisch uit de regio verdwenen. Uit precies deze vorm — 'Anâba — stamt de nisba Annabi.

Tijdens de Ottomaanse periode was Bône een drukke haven in het centrale Maghreb, deel van het domein van de Regentschap van Algiers en gericht op de mediterrane handel, met name die van koraal en granen. In 1152 veroverde Rogier van Sicilië Annaba, en gedurende deze periode stelden joodse handelaren handelsrelaties in met kooplieden uit Pisa, die vervolgens een handelspost stichtten. Deze rol van commerciële tussenpersoon — die de verbinding verzorgde tussen de oevers van de Middellandse Zee, tussen Oost en West — vormt een van de rode draden in de joodse aanwezigheid in Bône, en illustreert wat de joodse traditie soms economisch handelen noemt: niet het verzamelen van rijkdom om zichzelf, maar het in verbinding brengen van mensen en goederen door netwerken van vertrouwen.

Veroverd door Frankrijk in 1832, twee jaar na de landing in Algiers, werd Bône een van de grote havens van koloniaal Algerije, voorzien van een kosmopolitische bevolking waar moslim-Algeriërs, inheemse Joden en Europese migranten — Fransen, Italianen, Maltezen — elkaar ontmoetten. In deze stedelijke smeltkroes circuleerde de naam Annabi, die diegenen markeerde wiens geslacht in de stad was gevormd.

Om de familienaam Annabi te begrijpen, moet men de logica van Maghrebijnse namen onder ogen zien. Een belangrijk deel van de familienamen van Joden in Noord-Afrika is afgeleid van plaatsnamen. Deze « toponymische » categorie omvat namen gevormd op basis van steden, regio's of landen van herkomst, en vormt een van de meest herkenbare lagen van de Joods-Maghrebijnse naamkunde.

Het mechanisme is eenvoudig en universeel: wanneer een familie haar stad van herkomst verlaat om zich elders te vestigen, identificeert de gastgemeenschap haar aan de hand van haar afkomst. L'Annabi — « degene uit Annaba » — wordt zo een overdraagbare familienaam. Het proces volgt de grammatica van de Arabische nisba, waarbij het achtervoegsel -î (vrouwelijk -iyya) eigendom of afkomst uitdrukt. Dezelfde vorming vinden we in talrijke Noord-Afrikaanse patroniemen: Constantini (Constantine), Mostaganémi (Mostaganem), Tlemçani (Tlemcen), Djerbi (Djerba), Sfaxi (Sfax), Tunsi (Tunis). Annabi behoort volwaardig tot deze reeks.

Er moet echter op een essentieel gegeven worden gewezen: een toponymische familienaam is niet het privilege van één enkele religieuze gemeenschap. Een naam als Annabi kon zowel door Joodse als door Islamitische families worden gedragen, allemaal afkomstig uit dezelfde stad. De familienaam Annabi is geverifieerd als een patroniem waarvan de herkomst en betekenis zijn gedocumenteerd in genealogische naslagwerken. Het geloofsgebruik van een bepaalde Annabi-lijn kan dus niet alleen uit de naam worden afgeleid: het moet worden vastgesteld aan de hand van burgerlijke registers, gemeenschapsdocumenten of familiegeheugen. Dit gedeelde karakter is waardevol: het herinnert ons eraan dat in het pre-moderne Maghreb Joden en Moslims uit dezelfde stad een taal, een materiële cultuur en vaak dezelfde naamrepertoire deelden. In deze gedeelde ruimte was tolerantie geen abstract principe maar een concrete, dagelijkse praktijk, zelfs ingeschreven in de manier waarop mensen elkaar benoemden.

De Ghriba werd zowel door de Islamitische als door de Joodse bevolking van Annaba vereerd vanwege een legendarische bijbel die pelgrims van beide geloofsrichtingen aantrok. Dit feit — het gedeelde heiligdom, het gemeenschappelijk gebed tot dezelfde reliek — illustreert beter dan enig betoog de werkelijkheid van een samen leven dat de omwentelingen van de twintigste eeuw zou breken, maar die de naam Annabi in zich blijft dragen.

De overdracht van deze namen werd laat gecodificeerd. In Algierije was het het Crémieux-decreet van 1870, dat de Franse burgerschap aan autochtone Joden toekende, en meer algemeen de vaststelling van het koloniale burgerlijk register, dat de patroniemen in hun officiële spelling vastlegde. Daarvoor circuleerden de namen in verschillende vormen, en dezelfde persoon kon door zijn nisba van herkomst, zijn beroep of de naam van zijn vader worden aangeduid.

De naam Annabi, wanneer hij een Joodse lignée aanduidt, behoort tot een van de oudste diasporische aanwezigheden in de Middellandse Zee. Annaba bezit een van de oudste Joodse gemeenschappen van Algerije, waarvan de oorsprong tot de 1ste eeuw van onze era teruggaat. De streek van Hippo werd doorkruist door handelsroutes die het Oosten, Italië en Iberia met elkaar verbonden.

In de loop der eeuwen ontstond het Maghrebijnse judaïsme door opeenvolgende lagen: een zeer oude autochtone basis, soms "Berbers" of "toshavim" genoemd; bijdragen uit het Oosten afkomstig uit het Nabije Oosten; daarna, na 1492, de massale aankomst van de verbannen uit het Iberisch schiereiland, de megorashim, verdreven door de verwijzingen uit Spanje en Portugal. Deze golven vermengden zich in de steden van Oost-Algerije — Constantine, Bône, Guelma — en produceerden gemeenschappen die zowel lokaal geworteld als verbonden waren met de grote Sefaradische netwerken van de Middellandse Zee. Het is ook mogelijk dat bepaalde families van Livorno in Italië zijn gemigreerd, vanwege de koraalhandel die beide steden onderlielden. Deze hypothese van de Livornese route getuigt van de inbedding van de gemeenschap van Bône in de handels- en intellectuele circuits van de centrale Middellandse Zee — een netwerk waarin zowel goederen als boeken, rabbijnse responsa en stromingen van gedachtegoed circuleren.

In de 18de en 19de eeuw, toen Annaba deel uitmaakte van het Ottomaanse Rijk, nam de economische invloed van Joden toe dankzij de machtige families Bensamon en Bacri. Deze grote families van Middellandse-zeese handel, gespecialiseerd in de handel in koraal en granen, belichamen op hun manier een kardinale deugd van de Maghrebijnse Joodse traditie: die van de parnassah — de zorg voor het levensonderhoud van de gemeenschap door economische activiteit, met behoud van vertrouwens- en kredietbanden tussen partners verspreid over beide zijden van de zee. Economische actie hier is niet gescheiden van ethiek: je woord houden in een commercieel contract is ook het nakomen van een morele verplichting.

Tegen 1830 werkte het grootste deel van de Joodse bevolking van Annaba als ambachtslieden, gespecialiseerd in de vervaardiging van sieraden, weefsels en op maat gemaakte kledij. Deze ambachten, van vader op zoon doorgegeven, vormen een ander gezicht van het gemeenschapsleven van Bône: dat van een judaïsme van het vakwerk en de details, die in de beheersing van een handvaardigheid een vorm van waardigheid en toebehoren vindt. Deze goederen werden verkocht in Joodse souks binnen en rond de Joodse wijk. De mellah van Bône — plaatselijk aangeduid met de namen Sidi Abra of Houma la Yaoud — was dus een ruimte van productie en uitwisseling, geïntegreerd in de stad terwijl zij haar eigen instellingen handhaafde.

Tussen 1832 en 1842 kende de Joodse bevolking van Annaba een aanzienlijke stijging door de aankomst van migranten uit Tunesië, die zich telden in "enkele honderden". Deze migraties binnen de Maghreb bevestigen wat de geschiedenis van Noord-Afrikaanse Joodse gemeenschappen leert: de verhouding tot het vreemde is daar niet synoniem met vijandigheid, maar met opvangbereidheid. De nieuwkomers uit Tunesië werden in de gemeenschap van Bône geïntegreerd, en deze beweging zette zich gedurende de gehele 19de eeuw voort, waardoor de gemeenschap haar samengestelde en Middellandse karakter kreeg.

Onder Frans bestuur kende de Joodse gemeenschap van Bône, evenals het gehele Algerijnse judaïsme, een diepe verandering: verfrancisering door school, modernisering van religieuze instellingen, toegenomen sociale en geografische mobiliteit. Het is in deze context dat families Annabi — degenen die de stad hadden verlaten voor Constantine, Algiers, Tunis of Frankrijk — nog steeds in hun naam de herinnering droegen aan de stad van de jujubes, hoewel zij daar niet langer woonden.

Bône herbergde een gestructureerde joodse gemeenschap, voorzien van haar religieuze instellingen. Het beroemdste heiligdom van de stad was de Ghriba van Bône, een bedevaartsoord dat weerklank vond in de beroemde Ghriba van Djerba in Tunesië. De Ghriba was een vereerd heiligdom van de joodse gemeenschap van de stad. De naam Ghriba — « de vreemde », « de wonderbaarlijke » — duidt in heel Noord-Afrika deze synagogen aan die omgeven zijn door legenden en geassocieerd met bedevaartspraktijken.

De oorsprong van de Ghriba van Bône is gehuld in een legende die van generatie op generatie wordt doorgegeven, en waarvan de symbolische draagwijdte de moeite waard is om getrouw te rapporteren. Volgens een oude legende vertrok een Moor uit Annaba op bedevaart naar Mekka, en om naar huis terug te keren, scheepte hij zich in Alexandrië in op een schip. Op dat schip ontmoette hij een joodse passagier uit Annaba die terugkwam van Jeruzalem met een bijbel in een kist. Terwijl zij voeren, werd het schip getroffen door een storm en zonk, waarbij alleen de Moor overleefde. De Turken herinnerden zich toen het verhaal van de Moor over het schipbreuk. De caid deed enkele israëlieten brengen en beval hun zich van de kist meester te maken ; zodra zij zich eraan naderden, voerde de kist zich snel naar hen toe ; hieruit haalden zij een Séfer Torah waterdicht gemaakt door een wonderbaarlijke verpakking. Dit wonder maakte zoveel indruk dat de gemeenschap een synagoge rond deze reliek oprichtte.

De legende verdient een aandachtige lezing, voorbij haar wonderbaarlijke karakter. Zij toont de ontmoeting tussen een moslimische bedevaarder en een joodse reiziger op hetzelfde schip, die dezelfde risico's op zee delen, alsof zij tot dezelfde fragiele mensheid behoorden. Zij geeft de Séfer Torah — de Thora-rol — de waarde van een reliek die grenzen tussen gemeenschappen overschrijdt : de Ghriba werd zowel door de moslimse als joodse bevolking van Annaba vereerd vanwege deze legendarische bijbel die bedevaartgangers van beide geloofsovertuigingen aantrok. Dit detail is niet onbelangrijk : het zegt dat de vroomheid zoals zij zich te Bône uitdrukte niet op zichzelf gesloten was. Zij straalde uit voorbij de gemeenschap, raakte de buurman aan de andere oever, en maakte van het heiligdom eerder een ruimte van gedeeld geloof dan van uitsluiting. De wonderbaarlijke Séfer Torah werd, in de verbeelding van de stad, een goed van de hele stad, bewaard door de Joden maar vereerd door allen.

Sommige verhalen rapporteren dat deze zeer oude tekst uit Jeruzalem kwam en dateerde van de tijd van de vernieling van de Tempel. Sinds dit wonder erfde de stad de bijnaam « Bône de wonderbaarlijke ». Deze symbolische verbinding tussen Bône en Jeruzalem — tussen de stad van de jujube en de heilige stad — is geen narratieve toeval. Zij plaatst de gemeenschap van Bône in de lange keten van het geheugen van Israël : de Joden van deze stad waren de bewaarders van een fragment van het oude licht, gered uit de vernieling en bewaard over de zeeën heen. Deze verhouding tot het collectieve geheugen van Israël — het bewustzijn ervan de erfgenamen te zijn van een traditie die teruggaat tot de Tempel — is precies wat de traditie zakhor noemt, « herdenk » : de verplichting van geheugen als daad van vroomheid en trouw.

Aan de synagoge van de Ghriba was een rabbijns lichaam verbonden dat zorgde voor het religieus en intellectueel leven van de gemeenschap. Een dienst van de Synagoge in 1957 toont, op de teba, de rabbijn Chouchana, toekomstig directeur van de Rabbijnse School van Frankrijk, en achter hem de rabbijn Rahamim Naouri. Deze rabbijnse figuren — van wie de opperrabbijn Naouri de laatste bewaarder van de wonderbaarlijke Séfer Torah zal zijn — belichamen een traditie van religieus gezag geworteld in de halakha en overgedragen van meester op leerling. Het feit dat rabbijn Chouchana, opgeleid te Bône, later directeur van de Rabbijnse School van Frankrijk wordt, illustreert hoe de talmudische kennis van de Bôoise gemeenschap het Frans jodendom van na de oorlog heeft gevoeid, een spirituele traditie voortgezet op de metropool die gesmeed was aan de oevers van Algerije.

De familienaam met geografische oorsprong is per definitie het product van een verplaatsing. Zolang een familie in Annaba bleef, zou het redundant zijn om hen « de Annabi » te noemen ; de naam heeft alleen betekenis elders, waar de Bônaise afkomst zijn dragers onderscheidt. De verspreiding van de naam Annabi buiten de stad is dus een aanwijzing van een oude mobiliteit, voorafgaand aan zijn administratieve fixatie.

Hier antwoorden het archief en de traditie elkaar. De gedocumenteerde geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika bevestigt een constante circulatie tussen de steden van de Maghreb : de gemeenschappen van het oosten van Algerije en die van Tunesië — Tunis, Le Kef, Sfax — onderhielden dichte banden door handel, huwelijksallianties en rabbijnse uitwisselingen. De Joodse gemeenschappen van Noord-Afrika waren verbonden door netwerken die regionale grenzen oversteken. Een Annabi gevestigd in Tunesië zou daar precies herkend worden aan zijn Algerijnse herkomst, en omgekeerd.

De familiale traditie, waar zij zich handhaaft, neigt ervan naar het geheugen van een « plaats van oorsprong » en soms van een referentieëel heiligdom te bewaren. Wanneer een Annabi-geslacht de herinnering aan Bône en zijn Ghriba overdraagt, bevestigt het door het verhaal wat de naamkunde deed vermoeden. Maar voorzichtigheid is geboden : niet alle families die deze naam dragen stammen noodzakelijk af van een dezelfde gemeenschappelijke voorouder. Meerdere stammen konden onafhankelijk dezelfde nisba aannemen, eenvoudigweg omdat zij dezelfde plaats van oorsprong deelden. De eenheid van de naam garandeert dus niet de eenheid van het bloed — dit is een nuance die het archief aan het geheugen oplegt.

Deze dubbele lezing — de naam als bevestigde herkomstmarker, en de mondelinge traditie als overdracht van deze herkomst — maakt van de familienaam Annabi een object van « intersectie », waar de documentaire gegeven en het overgedragen verhaal elkaar wederzijds bevestigen zonder samen te smelten. Deze zorg voor overdracht, deze waakzaamheid van het geheugen, behoort tot een deugd die het judaïsme sinds de Exodus heeft genoemd en gekweekt : de verplichting om aan kinderen te vertellen, van generatie op generatie, het verhaal van de uittocht en de terugkeer, van de verspreiding en de trouw. In deze zin is het familiegeheugen niet alleen een daad van nostalgie : het is een religieuze daad, een vorm van kiddoesh, van heiligmaking van het verleden door het heden.

Het lot van de families Annabi, evenals dat van het gehele Algerijnse jodendom, werd ontwricht door de verschuivingen van de twintigste eeuw. De geschiedenis van de Joden van Algiers wordt gekenmerkt door opeenvolgende breuken. De Vichy-periode hief tijdelijk het Franse burgerschap af dat door het decreet Crémieux was verleend ; de Tweede Wereldoorlog trof zwaar gemeenschappen die even meenden een existentiële bedreiging door te maken.

In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog had de joodse bevolking van Annaba 3 000 personen bereikt. Deze gemeenschap, die zich gedurende de negentiende eeuw had versterkt door de toestroom van Tunesische migranten, door de economische groei gekoppeld aan de haven en door de schoolse verfransing, zag zich plotseling bedreigd in haar eigen bestaan. De antisemitische wetten van Vichy, in Algiers uitgevoerd met volledige gevolgen, sloten Joden uit van vrije beroepen, onderwijs, gereglementeerde handel. Voor families Annabi die twee millennia van tegenslag hadden doorstaan — late romeinse vervolgingen, middeleeuwse overheersing, Ottomaanse weerstanden — was de schok van de republikeinse verraad van bijzondere aard: het was Frankrijk zelf, het beloofde vaderland door het decreet Crémieux, dat zich tegen hen keerde.

Maar dit duistere hoofdstuk openbaart, in negatief, een deugd die de bronnen niet toestaan te illustreren door een specifiek individueel feit voor de Annabi-lignée, en die daarom voorzichtig moet worden benoemd: de weerstand door continuïteit. Het gemeenschappelijke leven, school, synagoge en de overdracht van naam en rituelen in standhouden in een context van juridische uitsluiting — dat is een vorm van collectieve betrokkenheid die de joodse traditie volledig erkent, zelfs waar geen individuele held uit het verhaal oprijst.

Toen kwam de beslissende wending van de Algerijnse onafhankelijkheid, in 1962. Vrijwel de gehele joodse bevolking van Algiers verliet het land, in een exodus-beweging die een multiseculaire aanwezigheid beëindigde. De Joden van Bône, ter zake van ongeveer 4 000 in 1962, kozen evenals hun geloofsgenoten in Algiers voor Frankrijk. Deze exodus verspreidde de families Annabi over Frankrijk — Marseille, Parijs, het Zuiden — waar zij een gemeenschappelijk leven herbouwden terwijl zij het geheugen van hun oorsprongsstad bewaarden.

Met hen vertrok de laatste levende draad die de Ghriba met haar bewaarders verbond. In 1962, tijdens de exodus van de Joden van Algiers, nam de Grootrabijn van Bône, Rahamim Naouri, de wonderbaarlijke Séfer Torah met zich mee en deponeerde deze in een synagoge in Parijs. Dit gebaar — het heilige boek redden vóórdat men zijn eigen bezittingen redde, de relikwie van de gemeenschap in ballingschap dragen in plaats van deze achter te laten — is een daad van vroomheid en zorg voor de ander in de diepste zin van het woord. Grootrabijn Naouri redde niet alleen een voorwerp: hij redde het collectieve geheugen van duizenden Bône-Joden, hun verbinding met Jeruzalem, hun stichtingslegende. Hij vervulde, op zijn manier, het gebaar van die rabbijnen die, bij de vernietiging van de Tempel, de Torah-rollen hadden meegenomen opdat het licht niet zou doven.

Vandaag zijn er geen Joden meer die in Annaba leven ; de resterende joodse bevolking verliet de stad tussen 1964 en 1965, migrerende naar Israël en Frankrijk. De Ghriba functioneert niet langer als synagoge: zij werd in 1963 in een moskee omgezet. Het materiële erfgoed van deze aanwezigheid — synagogen, begraafplaatsen, de Ghriba zelf — blijft in Algiers bestaan als een stenen getuige, terwijl de levenden het geheugen ervan in hun familienaam dragen.

Zodra de uittocht van 1962 de joodse gemeenschappen van Algerije verspreidde, veranderde de naam Annabi van functie. Het was niet langer slechts het merk van een levende geografische oorsprong, maar de vat van een geheugen: dat van een verdwenen wereld, die van de joodse gemeenschappen van het oosten van Algerije. In de Franse steden waar de families Annabi zich heropbouwden, werd de naam het discrete teken van een dubbele verbondenheid: aan het aangenomen Frankrijk, en aan het geheugen-Bône.

Deze dualiteit doet denken aan de klassieke toestand van de sefardische Jood in de diaspora: verankerd in zijn gastland door taal, cultuur en recht, maar in zich bewarend de herinnering aan een ander, ouder verbond, dat de generaties niet als een open wond maar als een stille trouw doorgeven. De naam Annabi, gedragen in Frankrijk, Israël, Amerika, volbrengt aldus een opmerkelijke omkering: gesmeed om het vertrek uit een stad aan te geven, is het ervan geworden, generaties later, de laatste draad die de nakomelingen met de stad van de jujubebomen verbindt.

De aanwezigheid van dragers van de patroniem in de sefardische genealogische registers — die grote databases zoals die van encaoua.org en repertoria van de Noord-Afrikaanse diaspora laten vermoeden — bevestigt deze verspreiding vanuit het oosten van Algerije naar Tunesië, vervolgens naar Europa en Israël. De naam circuleert in de huwelijksregisters van de consistoria, in de burgerlijke stand van koloniaal Algerije, in de repertoria van sefardische gemeenschappen in Frankrijk. Elke vermelding is een punt op een kaart van de Bônaise diaspora.

Hier dient met de voorzichtigheid die eerlijkheid in het verhaal vereist opgemerkt te worden, dat de hedendaagse bekendheid van de naam Annabi in de publieke sfeer is gebracht door gerenommeerde persoonlijkheden — met name in de kunsten — die deze patroniem dragen en wiens familiale oorsprong geworteld is in Noord-Algerije. Zonder de individuele roem met de geschiedenis van een lignée te verwarren, kan opgemerkt worden dat de publieke zichtbaarheid van deze naam, in het Frankrijk van het begin van de eenentwintigste eeuw, heeft bijgedragen aan de erkenning ervan buiten de kringen van gemeenschappelijk geheugen. Deze zichtbaarheid is zelf een feit van overdracht: de naam Annabi, ooit beperkt tot de registers van de Algerijnse burgerlijke stand en tot familiale herinneringen, heeft een weerklanken verworven in de gemeenschappelijke culturele ruimte.

De Ghriba van Bône maakt vandaag deel uit van het gedocumenteerde en bewaarde erfgoed van het Noord-Afrikaans jodendom. Instellingen zoals het Musée d'art et d'histoire du Judaïsme (mahJ) in Parijs bewaren hiervan het materiële en fotografische spoor, stellende zeker dat het geheugen van deze vereerde heiligdom van de joodse gemeenschap van Bône behouden blijft. Deze institutionele bewaring verlengt, in de museale en archiefruimte, het gebaar van Opperrabbijn Naouri die zijn Séfer Torah meeneemt: het geheugen van een gemeenschap sterft slechts als niemand ermee instemt het te bewaren.

De familienaam Annabi vat in enkele letters een lange middellandse geschiedenis samen. De eerste betekenis is helder en gedocumenteerd: hij duidt op de oorsprong uit Annaba, « degene die uit Annaba komt », via het spel van de Arabische nisba toegevoegd aan de naam van de stad met duizend namen — Hippo, Hippo Regius, Bûna, Bone, Annaba. Deze stad was achtereenvolgens Fenicische handelspost, Romeinse metropool, bisschoppelijk zetel van de heilige Augustinus, Ottomaanse haven, en vervolgens grote stad van het koloniale Algerije.

Wanneer hij een joodse lineage aanduidt, verbindt deze naam zijn dragers met de lange joodse aanwezigheid in het oosten van Algerije, meerdere millennia oud, opgebouwd uit autochtone lagen en Sefardische en Livornese invloeden, gestructureerd rond instellingen zoals de Ghriba van Bone en bevolkt door een rabbijnse geleerdenstand waarvan sommige leden het naoorlogse Franse judaïsme zouden voeden. Maar de naam, vanwege zijn topografische karakter, werd ook gedeeld met moslimfamilies van dezelfde oorsprong, en kan op zichzelf de religieuze toebehorendheid van een lineage niet bepalen: alleen het archief kan dat.

Na deze tocht door de eeuwen dringt zich een vraag op: van alle grote waarden die de joodse traditie heeft gedragen, welke zal de lineage Annabi — zoals zij bekend kan zijn door gedocumenteerde feiten en overgeleverde memoria — het best hebben uitgedrukt?

Het antwoord dat de bronnen toestaan is dit: de trouw door memoria, dat wil zeggen wat het judaïsme zakhor noemt. Deze lineage leefde twee millennia in een stad die van heersers, talen en namen veranderde zonder echter helemaal van geest te veranderen. Zij handhaafde, doorheen de Fenicische, Romeinse, Vandaalse, Arabische, Ottomaanse, Franse en tenslotte Algerijnse lagen heen, een aanhoudende aanwezigheid en het vermogen om haar levensvormen aan te passen zonder haar identiteit te verloochenen. Zij bewaarde haar Séfer Torah door letterlijke en metaforische stormen. Zij droeg haar naam door — zelfs toen deze naam geen grondgebied meer had — als een daad van trouw aan een stad, aan een gemeenschap, aan een geschiedenis.

Deze trouw drukte zich ook uit in de verhouding tot de vreemde: de gemeenschap van Bone verwelkomde de Tunesische migranten van de 19e eeuw, deelde haar heiligdom met haar moslimse buren, legde handelsrelaties aan met kooplieden uit Pisa en Livorno, voortgebracht rabbijnen die directeurs van de Rabbijnse School van Frankrijk werden. In elk van deze daden nam de lineage Annabi deel aan een deugd die de joodse traditie door eeuwen en continenten heen heeft gedragen: de overtuiging dat de ander, ook al is hij een vreemde, eveneens drager is van een waardigheid die erkend en welkom geheten verdient te worden.

Het essentiële blijft: een migratienaam geworden herinneringsnaam. Uit het vertrek geboren, getuigt hij vandaag van trouw. Door de breuken van de 20e eeuw en de verstrooiing van de Algerijnse gemeenschappen heen blijft Annabi zeggen, voor wie het kan verstaan, de trouw van een lineage aan de stad die haar heeft zien geboren worden. Dit is misschien de diepere roeping van elke topografische familienaam: de afstand in verband omzetten, en de ballingschap in overdracht.