Familie Amato

De achternaam Amato staat in verband met de sterrenhemel van Sefardische namen gevormd door vertaling van een geliefde Hebreeuwse voornaam. Ḥabib in het Hebreeuws, Amado in het Castiliaans, Amato in het Italiaans en Judeo-Spaans, Amatus in het Latijn van de academies: evenveel facetten van hetzelfde woord, dat van genegenheid. Deze onomastische veerkracht is niet zonder belang; zij vertelt, in negatief, de toestand van de Joden van het Iberische schiereiland na 1492 en 1497, gedwongen zich onder Christelijke namen te verbergen terwijl zij in het geheim van hun huishoudens de herinnering aan hun Jodendom bewaarden.

Het is precies dit dubbele gezicht dat de stichtende figuur van de lignage draagt. Geboren in Castelo Branco, in Portugal, rond 1511, in een familie van nieuwe-christenen — die conversos die door de dwang van het doopsel uit het open Jodendom waren weggerukt —, ontving het kind de Christelijke naam João Rodrigues de Castelo Branco. Pas aan het einde van een lange ballingschap koos hij ervoor onder de naam Amatus Lusitanus te hergeboren, "de Beminde, de Lusitaan", stellende aldus zowel zijn trouw aan het Portugese land dat hem had zien geboren en zijn terugkeer aanvaard in het geloof van zijn vaderen.

De familiale traditie, zoals de Sefardische herinnering deze overdraagt, benadrukt deze oorspronkelijke scheuring. Geboren in Castelo Branco in 1511 en gestorven in Salonica — het huidige Thessalonica — in 1568, is Amatus Lusitanus een Joodse arts die door Europa heeft gezworven. De instelling van de Portugese Inquisitie voor zijnde, koos hij een ballingschap die hem van een deel van zijn familie die in het land was gebleven scheidde. Hier is de kardinale waarde nog niet de kennis, maar de trouw: die van een man die liever dwalende leefde dan afval, en zich aldus aansloot bij het lange leger der ballingen van Israël voor wie de gehechtheid aan de Wet meer waard was dan de veiligheid van een thuis. Deze discrete hardnekkigheid, deze emunah — trouw — in de beproeving, is het eerste kenmerk dat de lignage Amato aan het collectieve geheugen der Sefarden nalatenschap doet.

De biografie van Amatus Lusitanus is, in tegenstelling tot zovele marraanse figuren die in anonimiteit verdwenen, stevig verankerd in het archief en in zijn eigen geschriften. Opgeleid in de geneeskunde aan een van de grote Iberische universiteiten — de geleerde traditie verbindt hem met de school van Salamanca —, begon hij zeer jong een zwervend loopbaan die hem door bijna heel Europa van het wetenschappelijk onderwijs van zijn eeuw zou voeren. Amatus Lusitanus, geboren te Castello Branco in Portugal, studeerde geneeskunde aan de universiteit van Salamanca; zijn reputatie als arts en geleerde bereikte de oren van hertog Hercules II d'Este, die hem uitnodigde om in 1540 het leerstoel geneeskunde in Ferrara in te nemen.

Deze uitnodiging naar Ferrara markeert Amatus' intrede in de eerste kring van de medische Renaissance. Te Ferrara beoefende hij de geneeskunde en doceerde openbaar anatomie en de wetenschap der simplicia — dat wil zeggen medische botanie, die kennis van planten waarvan toen alle farmacopee afhing. Daar verkeerde hij onder de grote anatomen van zijn tijd en nam deel aan de intellectuele gisting van Italiaanse hoven, waar het vorstelijk mecenaat aan geleerden, ook aan Joden en marranen, een zeldzame ruimte van erkenning opende.

Zijn levensloop stopte niet aan de muren van Ferrara. Hij verbleef enige tijd te Rome, als arts aan het pauselijke hof, en het was in deze stad dat hij een van zijn werken voltooide, op 1 april 1551. De Nederlanden hielden hem ook vast: hij had zich aangesloten bij de Joodse kolonie van Antwerpen, en het was in deze stad dat hij zeven jaar de geneeskunde beoefende; hij verwierf er een zodanige reputatie dat zijn collega's uit andere steden hem vaak uitnodigden om op hun grondgebied te consulteren.

Dit parcours — Portugal, Salamanca, Antwerpen, Ferrara, Ancona, Rome, Ragusa, vervolgens Saloniki — tekent de kaart van een man wiens kennis zijn enige stabiele vaderland was. In deze gedwongen zwerfocht belichaamt Amatus een deugd die de Joodse traditie in hoog aanzien houdt: het zetten van kennis in dienst van allen, zonder aanzien des persoons. Geroepen aan het bed van vorsten en nederigen, maakte hij medische deskundigheid tot een brug geworpen over de grenzen van geloofsbelijdenis, en van zijn wetenschap een gemeenschappelijk goed aangeboden aan het lijdende mensdom. Daarin zet hij de grote traditie voort van de Joodse artsen van de Middellandse Zee, erfgenamen van Maimonides, voor wie de geneeskunde deelnam aan de heiligmaking van Gods naam.

Het meesterwerk van Amatus Lusitanus, de Curationum Medicinalium Centuriae, behoort tot het corpus van pièces d'archives dat deze lignée in herinnering bewaart. Deze « Centuries », samengesteld tussen 1551 en 1561, verzamelen ongeveer zevenhonderd klinische observaties, gegroepeerd per honderd — vandaar hun naam — en vormen een van de hoogtepunten van de medische literatuur van de Renaissance.

Het werk onderging een rondwarende voortbrengingsgeschiedenis naar het beeld van zijn auteur: het eerste deel werd voltooid in Rome, zoals we hebben gezien, terwijl de laatste Centuries het licht zagen in het Osmaanse Rijk. Uitblinkend onder de nieuwkomers, stelde Amatus Lusitanus zijn meesterwerk, de Curationum Medicinalium Centuriae, in Thessaloniki samen. De Venetiaanse editie van de vier eerste Centuries, gedrukt in 1557 bij Vincenzo Valgrisi, getuigt van de Europese verspreiding van een tekst die artsen en studenten naar zich toe trokken.

Wat opvalt in de Centuries, is niet alleen de omvang van de klinische documentatie, maar de opvatting van de geneeskunde zelf die zich daarin ontvouwt. Het eerste wetenschappelijke werk van Amatus had al een sterke indruk gemaakt, en de Centuries zegelden zijn methode: de nauwkeurige observatie van de zieke, geval voor geval, in het detail van symptomen en ziektebeloop. Dit is het triomf van een geneeskunde van ervaring boven de enige autoriteit van de Ouden, en men heeft Amatus kunnen zien als een van de voorlopers van de beschrijving van de bloedsomloop en het functioneren van de venenklepen.

Deze wetenschappelijke nauwgezetheid gaat echter gepaard met een morele eis die aan het hart van Israëls waarden raakt. In de kosmopolitische sfeer van Saloniki, waar Griekse, Latijnse, Arabische, Hebreeuwse en Ladino-erfenissen elkaar kruisten, werd de eed van Hippocrates universeel erkend als de grondslag van medische ethiek, waarbij verschillende tradities hun bijdrage leverden. Amatus stelde zijn eigen eed op, waarin de plicht tot genezen zich expliciet uitstrekt tot de arme zowel als de rijke, tot vriend zowel als vijand, zonder ooit een vergoeding verder dan het rechtvaardige te eisen. Deze tekst, een van de mooiste uit de oude medische deontologie, doet een fundamenteel voor schrift van het judaïsme weerklinken: dat van de piqquaḥ nefesh, de instandhouding van het leven, dat bijna alle andere verplichtingen van de Wet overtreft. Hierdoor schrijft de lignée Amato in de steen van universele ethiek een deugd in die de Joodse traditie voortdurend heeft verkondigd — dat één leven redden, betekent dat je een hele wereld redt.

Het tweede grote werk dat aan de lignage is verbonden, is het commentaar van Amatus op de Materia medica van Dioscorides, deze Enarrationes opgesteld in de 16e eeuw. Dioscorides, Griekse botanicus uit de 1e eeuw, had aan de hele Middeleeuwen en Renaissance het fundament van kennis over geneeskrachtige planten verschaft; het commentariëren ervan betekende het aangaan van een geleerde dialoog met de gehele farmacologische traditie, Grieks, Latijn en Arabisch.

Dit commentaar was ook aanleiding tot een beroemde geleerde polemiek die Amatus tegenover de Sienese arts Pietro Andrea Mattioli stelde, de andere grote commentator op Dioscorides van zijn tijd. De hevigheid van deze geschil — waarin botanische argumenten gepaard gingen met insinuaties over de Joodse afkomst van Amatus — onthult de schaduwzijde van de geleerde wereld van de Renaissance: de erkenning van deskundigheid hief nooit helemaal de verdenking op die aan Jodendom verbonden was. Hier beantwoorden en bevestigen het archief van de controverse en de herinnering aan vervolging elkaar wederzijds.

Het is in deze gespannen context dat men de doorslaggevende wending in het leven van Amatus moet begrijpen. Gedwongen om te vluchten uit Ancona toen paus Paulus IV daar in 1555-1556 een verschrikkelijke vervolging tegen Portugese marrano's ontketende — waarvan meerdere werden verbrand —, zag Amatus zijn goederen in beslag genomen en zijn manuscripten verspreid. Deze vervolging zelf was het wat hem ertoe dreef om de Christenheid voorgoed te verlaten voor het Ottomaanse Rijk. De geleerde die een paus had verzorgd, moest voor een ander vluchten: het contrast zegt alles over het lot van Joden van toen, schweving tussen glorie en brandstapel.

Door Mattioli op het terrein van de wetenschap eerder dan op dat van het scheldwoord aan te gaan, toonde Amatus een deugd waarop het Jodendom de grondslag van studie legt: het respect voor waarheid die door argument en bewijs wordt vastgesteld, niet door gezag of belediging. Zijn verdediging van botanische nauwkeurigheid, tegen ad hominem-aanvallen, verlengt in het wetenschappelijke domein het talmudische ideaal van eerlijk debat, waarin men minder ernaar streeft te winnen dan waar te doen uitkomen.

Dat de trajectorie van Amatus Lusitanus in Salonique eindigde, was geen toeval: de Macedonische stad was in de zestiende eeuw de metropool van het Sefardische jodendom geworden, een plaats waar een Portugese maraan eindelijk openlijk weer joods kon zijn. Na verschillende Europese verblijven vestigde Amatus zich in Salonique, een stad waarvan de bloeiende joodse gemeenschap, bestaande uit Spaanse en Portugese emigranten, genoot van de bescherming van het Osmaanse Rijk.

Het Salonique van de zestiende eeuw bood het unieke schouwspel van een grote stad waar Joden de meerderheid van de bevolking vormden, georganiseerd in een sterrenbeeld van synagogale gemeenten die de namen van hun steden van oorsprong droegen — Castilië, Aragón, Lissabon, Sicilië, Provence. Deze gisting was niet alleen demografisch van aard: zij was intellectueel en gezondheidskundig. In de zestiende eeuw kende Thessalonique de gezondheidsproblemen van een grote internationale metropool; daar de Byzantijnse geneeskunde nauwelijks meer overleefde dan in het nabijgelegen kloostercenter van de berg Athos, moest de stad zich voorzien van een geneeskunde die aan haar kosmopolitisme opgewassen was. De Sefardische artsen, opgeleid aan de universiteiten van Spanje, Portugal en Italië, brachten daar geavanceerde kennis aan en werden een van de pijlers van het stedelijk leven.

Dit was het asiel dat het Osmaanse Rijk aan de banneling uit het Westen aanbood. Ver verwijderd van de Inquisitie en de brandstapels van Ancona, zagen de sultans in de Sefardische Joden ambachtslieden, kooplieden, drukkers en artsen die waardevol waren voor de welvaart van hun steden. In deze ontvangst bewaart het collectieve geheugen van Israël een moment van respijt en wederopbouw, waarin de verstrooiing zich in hergeboorte veranderde.

Het was daar, in deze toevluchtstad, dat Amatus Lusitanus stierf, volgens de traditie tijdens een pestepidemie die Salonique in 1568 teisterde — tot het einde toe trouw aan zijn eed, gebleven aan het ziekbed van de zieken toen anderen vluchtten. De dynastie Amato drukt dan uit, in het uiterste gebaar van haar grootste zoon, de deugd van ḥesed, deze werkzame goedheid die voor het gevaar niet terugdeinst, en die de arts van Castelo Branco verbindt aan de lange keten van de rechtvaardigen van Israël voor wie de zorg voor de ander voor de zorg voor zichzelf ging.

Het reconstrueren van een continuïteit in de genealogie van de familie Amato botst op de aard zelf van de marranische geschiedenis: christelijke registers verhullen de Joodse identiteit, en de Ottomaanse archieven bewaren de afstammingslijnen slechts onvolledig. De naam Amato staat echter niet alleen. We vinden hem, onder zijn vormen Amado, Amato en Amatus, in het uitgebreide netwerk van Sefardische families die, van Livorno tot Amsterdam, van Ferrara tot Salonica, de structuur van de westerse diaspora weven.

Het is waarschijnlijk — en de traditie suggereert dit zonder dat het archief het volledig bewijst — dat de familie van Amatus Lusitanus zich inschreef in deze solidariteitsnetwerken die marranen verbonden tussen de grote handels- en kenniscentra. In deze families werd geneeskunde vaak van vader op zoon overgedragen, als erfenis zowel als beroep. De naam zelf van zijn nicht, die het familiale geheugen oproept en die Amatus behandelde, herinnert eraan dat medische wetenschap een familieaangelegenheid was zowel als die van het individu.

Verder dan het bloed, is het een roeping filiatie die de familie Amato definieert: die van Sefardische Joodse artsen die, van generatie op generatie, hun kunst ten dienste stelden van de gemeenschappen van het Ottomaanse Rijk. Deze beoefenaars waren niet alleen genezers; zij waren vaak geleerden, thuis in het Hebreeuws, het Latijn en het Grieks, vertrouwd met de halakha net als met Galenus, en betrokken bij het collectieve leven van hun congregaties. Door hen neemt de familie Amato deel aan een eigenlijk gemeenschappelijk deugd: de avodat ha-kehillah, de dienst van de gemeenschap, waar individuele kennis ten dienste staat van het algemeen welzijn, en waar de arts een van de hoedsters van het leven van de hele groep wordt.

Deze conjecturale dimensie moet met eerlijkheid worden aanvaard: waar het archief ontbreekt, vult het verhaal de stiltes niet in met uitvinding, maar erkent het de grenzen van wat het geheugen kan vaststellen. Het is in deze terughoudendheid zelf — deze anavah, deze bescheidenheid tegenover onzekerheid — dat het Grote Boek trouw blijft aan de waarheid.

Aan het einde van deze reis verschijnt de familie Amato minder als een dynastie dan als een toorts: die van een familie die van de geneeskunde een vorm van trouw aan God en de mensen maakte. Van Castelo Branco naar Salonique, via Ferrare, Antwerpen en Ancona, vat de levenswandeling van Amatus Lusitanus alleen al het Sefardische epos samen — de ballingschap voor de Inquisitie, de glans aan de hoven van de Renaissance, de hernieuwde vervolgingen, en de uiteindelijke welkom onder de Osmaanse halvemaan.

Moest men, boven alles, de deugd benoemen die deze familie het best zou hebben uitgedrukt, het zou zonder aarzeling de rifui zijn in dienst van het leven — de genezing begrepen als een heilig gebod, onafscheidelijk van de piqquaḥ nefesh, de behoud van elk menselijk leven. In zijn eed en in zijn praktijk verklaarde Amatus Lusitanus dat de arts aan de arme dezelfde ijver verschuldigd was als aan de vorst, aan de vreemde dezelfde aandacht als aan de broeder, en dat geen beloning de voldoening van het verlichten van pijn kon overtreffen. Hiermee belichaamt de familie Amato een van de hoogste tradities van Israël: die welke de instandhouding van het leven tot de top van de Wet maakt, en de zorg voor de ander tot de zeker weg naar de heilliging van de Naam.

De arts die aan het ziekbed van de pestlijders van Salonique bleef, toen de dood rond waarde, redde niet alleen lichamen: hij liet aan het collectieve geheugen van de Joden een voorbeeld na, dat van een kennis die zich nooit van goedheid scheidt. Zulks is de erfenis van de Amato — een naam die, zelfs in zijn betekenis, liefde als roeping zegt.