Familie Alhyayni

Het uitgangspunt is een vastgesteld feit, gedocumenteerd door de referentiecatalogus van de Marokkaanse Joodse onomastiek. Laredo rangschikt Alhyayni onder de patronymen van geografische oorsprong, gevormd op basis van een toponiem of ethnoniem, en geeft daarvoor als bron de confederatie van de Hyayna [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. Deze categorie behoort tot de vruchtbaarste van de Judeo-Marokkaanse onomastiek: een aanzienlijk deel van de familienamen van Marokkaanse Joden is afgeleid van namen van steden, dorpen of stammen, getuigend van een bevolking die diep in de lokale geografie verankerd was [Toledano, Une histoire de familles, 1999].

Het mechanisme is eenvoudig en universeel in de islamitische wereld: wanneer een Joodse familie haar regio van herkomst verliet om zich in een stad te vestigen, nam zij met zich mee, als teken van identiteit, de naam van de verlaten plaats. Te Fez, te Meknès of te Sefrou werd de nieuwkomer op natuurlijke wijze aangeduid naar de plaats van herkomst; de man uit de Hyayna werd al-Hyayni, en dit epitheton kwam uiteindelijk vast te staan als erfelijke familienaam. Dit proces, dat men in het gehele Noord-Afrikaanse jodendom terugvindt, verklaart waarom zoveel Joodse namen in werkelijkheid migratiekaarten zijn: zij schrijven in de burgerlijke staat de herinnering aan een verplaatsing in [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003].

Wat Alhyayni dus openbaart, is een landelijke en tribale oorsprong — een kenmerk dat deze families onderscheidt van de geslachten van Iberische oorsprong die zich na 1492 hebben gevestigd. Hier schuilt in wording een discrete deugd die de Joodse traditie altijd heeft geëerd: de trouw aan zijn wortels, de weigering uit te wissen waar men vandaan komt. Door in zijn naam de herinnering aan de Hyayna te bewaren, perpetueerde de familie een geheugen van de plaats, deze zakhor — het gebod om zich te herinneren — dat het gehele Joodse bewustzijn structureert. De naam wordt aldus het kleinste en het taaisste monument: een stukje aarde dat van generatie op generatie wordt gedragen.

Om de Alhyayni te begrijpen, moet je je voorstellen hoe het joodse leven eruitzag in het land der Hyayna en, meer in het algemeen, in de plattelandsgemeenschappen van noord-Marokko vóór de koloniale periode. Deze landelijke gemeenschappen, vaak beperkt tot enkele families, leefden in de schaduw van stammen waarbinnen zij zich hadden gevestigd, verbonden door gebruikelijke beschermingsrelaties. De plattelandsjood was vaak goudsmid, smid, schoenmaker, looi-werker, marskramer of klein geldlener — beroepen die de stammensamenleving graag aan de joodse minderheid delegeerde en die haar aanwezigheid onmisbaar maakten voor de uitwisseling [Toledano, Une histoire de familles, 1999].

Deze status had zijn kwetsbaarheid. De jood van het bled was afhankelijk van gegeven woord, van de bescherming van een lokaal opperhoofd, en betaalde de prijs voor zijn minderheidsachtergrond in een wereld waarin zijn veiligheid nooit volledig gegarandeerd was. Maar hij had ook zijn waardigheid: door zijn beroep diende de joodse ambachtsman de gehele gemeenschap, en door zijn handel verbond hij de markten van het platteland met die van de stad. Hier raken we aan een kardinale waarde van het jodendom: die van eerlijk werk en maatschappelijk nut — het idee dat brood verdienen door de arbeid van je handen een vorm van vervulling is, en dat de ambachtsman, op zijn bescheiden plek, bijdraagt aan het evenwicht van de wereld.

De overdracht van de Wet gebeurde in deze kringen door rondtrekkende geleerden of door de schoolmeester die kinderen leerde de Torah te lezen. De plattelandsvrome was minder geleerd dan die van de grote academieën van Fès, maar niet minder vurig: de gehechtheid aan feesten, aan de rust van de shabbat, aan overgangsrituelen, de verering van lokale heiligen — deze tsaddiqim wier graven Marokko doorsneden — vormden het weefsel van een intense volksvrome lust. De bedevaart naar de graven van de rechtvaardigen, de hiloula, drukte uit hoe het enkelvoudige en het collectieve verweven waren: elk gezin kwam er zijn verdriet uitstorten, en communieerde aldus met de herinnering van heel Israël.

De beweging die de naam Alhyayni heeft vastgesteld, is die van de stad. Fès, het spiritueel hart van het Marokkaanse jodendom, oefende op de Joden uit de omliggende plattelandsgebieden een voortdurende aantrekkingskracht uit. Aangezien de Hyayna in de onmiddellijke nabijheid van de hoofdstad waren gevestigd, is het waarschijnlijk dat joodse families uit deze streek al lange tijd naar de mellah van Fès werden aangetrokken — deze joodse wijk die in de 15e eeuw werd gesticht, een van de oudste in Marokko, waar synagogen, rabbijnse gerechtshoven en talmudische scholen zich concentreerden.

Fès was eeuwenlang een intellectueel centrum van de joodse wereld. Daar bevonden zich befaamde rabbijnse academies, gezaghebbende juristen wier responsa ver buiten Marokko gezag hadden, en een halakhische traditie van grote nauwgezetheid. De aankomst, na 1492, van de ballingen uit Spanje — de megorashim — had daar een geleerde, prestigieuze laag aan toegevoegd, soms in spanning met de toshavim, de autochtonen die Berbersprekers en Arabischsprekenden waren en al lange tijd waren gevestigd [Kriegel, La prise d'une décision : l'expulsion des Juifs d'Espagne en 1492, 1978]. De Alhyayni behoren volgens alle waarschijnlijkheid op grond van hun naam zelf tot deze tweede groep, die van de Joden die in Marokko waren ingeworteld vóór de Iberische ballingschap — de toshavim, behoeders van een duizendjarige aanwezigheid.

Dit onderscheid is niet terloops. Het spreekt van de dubbele rijkdom van het Marokkaanse jodendom: enerzijds de sefardische bijdrage, haar juristen en dichters; anderzijds de autochtone diepgang die families als de Alhyayni vertegenwoordigen, erfgenamen van een eerder, inheems jodendom, dat veel eerder terugging dan de komst van de islam in de Maghreb. Door zich aan te sluiten bij de grote gemeenschap van Fès, brachten deze plattelandsfamilies hun ambachtskunst, hun vroomheid en hun herinnering aan het bled mee, bijdragend aan deze betrokkenheid in het collectieve leven, die een van de meest constante deugden van het jodendom is: niemand is alleen joods, de gemeenschap — de kehila — is zelf de plaats van gedeeld heil.

De negentiende eeuw in Marokko was voor de Joden een tijd van spanningen en veranderingen. De juridische status van de Joodse minderheid, geregeld door de dhimma, fluctueerde tussen bescherming en kwetsbaarheid, afhankelijk van de gezag van de sultan en de veiligheid van de handelswegen. De perioden van onrust — droogtes, stammenverzoeringen, hongersnoden — troffen de plattelandsgemeenschappen zwaar, veel sterker dan de ommuurde steden. De historiografie heeft deze beproevingen goed gedocumenteerd, evenals het opmerkelijke vermogen tot weerstand en solidariteit van de Joodse gemeenschappen in Marokko [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948, 1994].

Het is in deze context dat vanaf de jaren 1860 de opkomst van de Europese aanwezigheid en het handelen van westerse Joodse organisaties zich voordoen, bezorgd om het lot van hun geloofsgenoten. De opening van moderne scholen, de aandacht van internationale Joodse diplomatie en filantropie voor het lot van de Joden in Marokko, transformeerden langzaam de horizon van de gemeenschappen [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 1860-1999, 2005]. In het Noorden beleefde de gemeenschap van Tétouan, op het kruispunt van de Spaanse en Marokkaanse wereld, in dezelfde periode een intens gemeenschapsleven, gekenmerkt door wederzijdse hulp, weldadigheidsbelijdenissen en een voortdurende zorg voor de armen, weduwen en wezen [Leibovici, Chronique des Juifs de Tétouan (1860-1896), 1984].

Hier verschijnt de deugd van de tsedaqa — de liefdadigheid, begrepen in het Hebreeuws niet als vrijwillige aalmoezen maar als gerechtigheid, als plicht. De Joodse gemeenschappen in Marokko onderhielden ondersteuningskassen, doteerden hulpbehoevende jonge meisjes, losten gevangenen in, voedden reizigers. Een familie van bescheiden afkomst zoals de Alhyayni nam deel aan dit solidariteitennetwerk waar ieder gaf naar zijn vermogen. Het feit dat deze instellingen hongersnoden en crises hebben overleefd, getuigt van een diep gewortelde overtuiging: dat de zorg voor de zwaksten het kloppende hart van de Wet is, en dat de waardigheid van een gemeenschap wordt gemeten aan de manier waarop zij haar armen behandelt.

De inrichting van het Franse protectoraat in 1912 bracht de kaart van het Joodse leven in Marokko in beroering. De Joden van het platteland, waarvan de Alhyayni afstammen, verlieten massaal de bled voor de steden — Fès, Meknès, vooral Casablanca, dat de grote metropool van het moderne Marokkaanse judaïsme werd. De school, de stad, de Franse taal openden aan de nieuwe generaties ongekende professionele horizonnen, terwijl de traditionele plattelandswereld, die van de stammen en de wekelijkse markten, geleidelijk verdween [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 1860-1999, 2005].

Toen kwamen de donkerste jaren. Onder het Vichy-regime werden de Joden van Marokko getroffen door antisemitische wetgeving, uitgesloten van beroepen, bedreigd in hun rechten. De geschiedenis herinnert eraan dat sultan Mohammed V in deze periode een beschermende houding aannam ten opzichte van zijn Joodse onderdanen, de meest schaamteloze maatregelen weigerde en stelde dat al zijn onderdanen zijn zorg verdienden [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997]. Dit episode, waarin de verhouding tot het buitenland en de verhouding tot de macht zich in een wederzijdse trouw vastknopen, blijft een zaak van eer in het Joods-Marokkaanse geheugen.

Het Europese judaïsme ondergingen tegelijkertijd de vernietiging. Dit moet herinnerd worden, want het geheugen van de Joden van Marokko behoort tot dat, veel groter, van heel Israël in de twintigste eeuw : het Mémorial de la déportation des Juifs de France bewaart, naam na naam, het spoor van degenen die werden vernietigd [Klarsfeld, Mémorial de la déportation des Juifs de France, 1978]. De Marokkaanse gemeenschap, grotendeels gespaard voor deportatie, droeg dit bewustzijn van de ramp als een onderdeel van haar eigen lot. Na de oorlog versnelde de geschiedenis : de stichting van de Staat Israël in 1948, vervolgens de onafhankelijkheid van Marokko in 1956, leidden tot het vertrek van nagenoeg alle Marokkaanse Joden, naar Israël, Frankrijk, Canada. De Alhyayni, net als zovelen, verspreidde zich in deze nieuwe diaspora, meebrengende hun naam — en daarmee, de herinnering aan de Hyayna — naar andere landen.

Aan het einde van deze reis, wat blijft er van de Alhyayni over? Een naam, allereerst — die naam die, volgens Laredo, het behoren tot het land van de Hyayna aangeeft [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. En achter die naam een hele wereld: die van de plattelandsjoden van Noord-Marokko, hun opklimming naar Fès, hun integratie in de grote gemeenschap, hun beproevingen en hun uiteindelijke verstrooiing. Bij gebrek aan voortgezette familiale archieven hebben wij de omgeving eerder dan de lignée gereconstrueerd; maar het is in deze omgeving dat de waarheid van de familie zich openbaart.

Zou men tussen alle deugden één willen noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, het zou de trouw zijn — trouw aan haar wortels en haar geheugen. Want alles in de Alhyayni spreekt van geheugen: de naam die de verlaten plaats bewaart, de gehechtheid van de plattelandsjoden aan hun land van herkomst, de volharding van een toshav-aanwezigheid voorafgaand aan de Spaanse ballingschap, de hardnekkige overdracht van de Wet en de rituelen in de meest afgelegen landen. Door in hun familienaam de herinnering aan de Hyayna te bewaren, hebben deze families, zonder het te weten, het grondwettelijk gebod van het jodendom vervuld: zakhor, gedenk. Zij hebben van hun naam een gedenkteken gemaakt, dat hun bijzondere lot verbindt met de lange keten van Israël, die sinds de ballingschap voortdurend het herinnering van de verloren plaatsen en de hoop op herstelde trouw van land naar land heeft gedragen.