Familie Alatini

De Alatini behoren tot die bijzondere categorie van Joden van Salonique genaamd « Franken » of van Italiaanse afkomst — vaak afkomstig uit Livorno, een groot Toscaanse haven waar zich na de Ibische uitdrijvingen een welvarende en cosmopolitische Sefardische gemeenschap had hersteld. De familietradities en verscheidene historische verslagen verbinden de lignée aan deze Livornese horizon, vanwaar zij zich via mediterrane handelsnetten naar de Schalen van het Levant zou hebben verspreid [Veinstein, 1992]. Deze dubbele binding — Italiaans van origine, Ottomaans van vestiging — zou beslissend blijken: zij verschafte de Alatini de beschermende status van buitenlandse onderdanen, onder de consulaire bescherming van de Europese mogendheden, terwijl zij hen tegelijk inwortel­den in het Salonicische communautaire weefsel.

Deze status van « Franken » was geen eenvoudig juridisch voorrecht. Hij droeg een zienswijze op de verhouding tot het vreemde en gastvrij­heid in zich die aansluit bij een kardinale gebod van de Torah, vaker herhaald dan welk ander ook: « gij zult den vreemdeling liefhebben, want gij waart vreemdelingen in het land Egypte ». De Alatini zelf, van elders gekomen en lang beschouwd als nieuwelingen in het Salonicische mozaïek, werden geplaatst op dit contactpunt tussen de werelden. Salonique verschijnt in hedendaagse studies precies als een kruispunt waar autochtone Joden, Sefarden uit Iberie, conversos die tot het judaïsme waren teruggekeerd, en Frankische families naast elkaar bestonden [Benbassa & Rodrigue, 2002]. De Alatini-lignée vormt zich op deze kruising, en daaruit zal zij haar bijzondere vermogen putten om Europese financiën en Ottomaanse samenleving in dialoog te brengen.

In de negentiende eeuw vestigden de Alatini zich als een van de grote handels- en bankhuizen van het Ottomaanse Rijk. Hun activiteiten bestrekten het volledige economische spectrum van Salonique: internationaal handelsverkeer, financiële operaties, maar ook — en dat was hun kenmerk — de fabrikantsindustrie. Historici van Salonique stellen vast dat de familie hele sectoren van de regionale economie moderniseerde: mechanische meelfabricage, baksteen- en tegelfabrieken, oliepersen, tabak [Veinstein, 1992]. In een nog grotendeels handwerkeconomie in het Ottomaanse Rijk zette de invoering van stoom, van industriële meelfabricage en moderne productieprocessen de Alatini aan de voorhoede van een transformatie die het economische landschap van Macedonië volledig veranderde.

Dit materiële succes verdient om bij naam genoemd te worden voor wat het is: een uitdrukking van economisch handelen als deugd. De joodse traditie heeft rijkdom nooit op zich verdacht geacht; zij maakt er een verantwoordelijkheid van. Productieve arbeid, het scheppen van banen, de organisatie van een welvarende stad maken deel uit van — in het rabbijnse denken — de tikkoun olam, de herstelling van de wereld. De Alatini-fabrieken werkten veel arbeidskrachten in, vaak joods, wat bijdroeg tot het verankeren van de moderne arbeid in een gemeenschap die anderszins door internationale concurrentie bedreigd werd met verarming. Studies over de joodse samenleving van Salonique benadrukken hoe de sociale kwestie — het lot van tienduizenden joodse dokwerkers, kruiers en arbeiders — centraal stond in de stad [Naar, 2016]. De Alatini, als fabrikanten en notabelen, bevonden zich aan een precize zijde van deze breuk, en eerlijkheid gebiedt deze spanning niet te verzwijgen: hun liefdadigheid werd ook uitgeoefend in een sociale orde die zij domineerden.

Hun financieel gewicht was zodanig dat het huis Alatini onder de schuldeisers en intermediairs van de Ottomaanse Schatkist behoorde, deelnemend aan de financiële constructies die de Sublieme Porte aan de Europese markten verbonden [Shaw, 1991]. Deze positie van bankiers van de Staat verleende de familie een invloed die ver het communautaire kader oversteeg, tot in de kringen van de keizerlijke macht.

De meest opvallende figuur van de familie is ontegenzeggelijk Moïse Alatini (ca. 1809–1882), die door de historiografie van de moderne joodse school wordt gepresenteerd als de grote bevorderaar van onderwijs in Saloniki. Met een westerse opleiding, volgens verschillende bronnen van beroep arts, zette hij zijn fortuin en morele gezag in voor één project: de joodse jeugd van Saloniki bevrijden van wat hervormers van zijn tijd ervoeren als educatief achterstand, door moderne scholen op te richten. Aan hem komt de beslissende rol toe in de vestiging van de Alliance Israélite Universelle in Saloniki [Kaspi, 2010].

De Alliance, in 1860 in Parijs opgericht, droeg een project van « regeneratie » via het onderwijs in zich: het Frans verspreiden, wetenschappen, ambachten, en de Joden uit het Oosten omvormen tot geëmancipeerde burgers. Haar scholen verspreidden zich over het hele Middellandse-Zeegebied volgens een logica die goed door onderzoek is gedocumenteerd [Rodrigue, 1990]. Maar zonder lokale contactpersonen die bereid waren deze instellingen te financieren en te beschermen tegen verzet uit traditionele kringen, zou niets bereikt zijn. Moïse Alatini was die contactpersoon. Zijn materiële steun maakte de opening en continuïteit van de Alliance-scholen in de stad mogelijk, waar zij generaties van leerlingen vormden [Weill, 2000].

Dit schoolmecenaat drukt boven alles één belangrijke deugd van het jodendom uit: de talmud Torah, de verplichting te onderwijzen, die door traditie gelijk aan het offer wordt geacht en boven veel geboden staat. Door de school te financieren, vertaalde Moïse Alatini in het industriële eeuw een eeuwenoude imperatief: dat geen enkel kind van Israël zonder kennis zou blijven. Het onderzoek wijst echter op de inherente spanning in het Alliance-project, dat oscilleerde tussen emancipatie en verculturatie, tussen trouw aan traditie en aanvaarding van Franse modellen [Rodrigue, 1990]. De Alatini's, mannen van synthese, hielden zich precies op deze bergkam: moderniseerders zonder af te vallen, zij zochten naar een jodendom dat tegelijkerwijds geleerd, vroom en open voor de wereld was. Hun wordt ook een rol toegeschreven in de liefdadige en gezondheidsinstellingen van de stad — ziekenhuizen, hulp aan behoeftigen —, natuurlijk gevolg van de gemeenschappelijke tsedaka [Veinstein, 1992].

Van heel de materiële pracht van de familie blijft één monument bestaan en concentreert de herinnering : de Villa Alatini, een uitgestrekt herenhuis gebouwd in de oostelijke buitenwijken van Salonika in de tweede helft van de negentiende eeuw. Zijn historische bekendheid dankt hij aan een bijzonder episode : na de Jongtukse revolutie van 1908 en de afzetting van sultan Abdülhamid II in 1909 werd de afgezette vorst in deze villa onder huisarrest geplaatst, waar hij enkele jaren bleef {Shaw, 1991}. Dus, door een omkering die de geschiedenis graag ziet, werd het huis van een joods bankiersgeslacht de gouden gevangenis van de autocraat die over het Rijk had geheerst.

Dit episode, vaak overgebracht in Salonikaanse verhalen, wordt bevestigd door de documentatie : het illustreert de verstrengeling van de Alatini met de hoogste staatsaangelegenheden. Dat de Osmaanse macht een woning koos die aan deze familie toebehoorde om daar een sultan in vast te houden, zegt veel over de uitzonderlijke positie die de Alatini innamen in de topografie van macht en rijkdom. De villa, vandaag de dag bewaard in Thessaloniki, blijft één van de zeldzame materiële getuigen van de Salonikaanse wereld van vóór de rampen van de twintigste eeuw. Zij herinnert aan een waarheid die de joodse traditie sinds de ballingschap overpeint : stenen overleven mannen en dragen getuigenis wanneer de stemmen hebben gezwegen.

Het lot van de Alatini is onlosmakelijk verbonden met dat van Salonique, en voor beide was de 20ste eeuw die van breuken. In 1912 ging de stad van het Ottomaanse Rijk over naar het koninkrijk Griekenland na afloop van de Balkanoorlogen, waardoor de Joden van Salonique burgers werden van een nationale staat waar zij ophielden de dominante gemeenschap te zijn [Naar, 2016]. De grote brand van 1917 verwoestte het Joodse hart van de stad, vernietigde synagogen, scholen en woningen, en veroorzaakte een herconfiguratie van stad en samenleving die studies beschrijven als een keerpunt [Naar, 2016].

Bij deze geleidelijke erosie voegde zich migratie: vele Frankische families en notabelen, waaronder leden van de lineage Alatini, wendden zich in de loop van decennia tot West-Europa — Italië, Frankrijk. Vervolgens kwam de vernietiging. De Joodse gemeenschap van Salonique, met tientallen duizenden zielen, werd vrijwel volledig gedeporteerd en uitgeroeid door nazi-Duitsland in 1943 [Benbassa & Rodrigue, 2002]. Wat eeuwen hadden opgebouwd — het « Jeruzalem van de Balkan », zijn drukkerijen, zijn talmudische academieën, zijn liefdadigheidsbrocerijen — werd in enkele maanden uitgewist. De wereld van de Alatini, die van een Mediterrane Joodse bourgeoisie die tegelijk vroom, geleerd en ijverig was, overleefde het niet als levend geheel.

In deze catastrofe wordt herinnering zelf een daad van trouw. De traditie van Israël noemt zakhor — « herdenk » — deze imperatief om de naam van de verlorenen niet in vergetelheid te laten raken. De geschiedenis van een lineage als die van de Alatini reconstrueren betekent deelnemen aan deze herinnering waarbij een vernietigde gemeenschap in het verhaal blijft bestaan.

Wat is er van de Alatini overgebleven? Allereerst een institutioneel erfgoed: de scholen die zij financierden vormden duizenden mannen en vrouwen, en verspreidden een onderwijsmodel waarvan de invloed ver buiten de familiekring reikte [Kaspi, 2010]. Vervolgens een economisch en stedelijk erfgoed: de fabrieken die zij stichtten transformeerden duurzaam de productieve structuur van Macedonië [Veinstein, 1992]. Ten slotte een symbolisch erfgoed, kristalliseerd in de Villa Alatini en in de herinnering aan een tijd waarin een joodse familie tot de machtигste van een heel imperium kon behoren.

Maar het wezenlijke ligt wellicht elders, in een manier van in de wereld wonen. De Alatini illustreren een deugd die het joodse denken zeer hoog aanslaat: de verbinding van kennis en handelen, het idee dat studie (limmud) en concreet werk (maasseh) niet tegengesteld zijn maar elkaar beantwoorden. Als artsen, bankiers, industriëlen en mecenassen van scholen weigerden zij een scheiding tussen fortuin en geest. De documenten verzameld over het joodse leven in het Ottomaanse Rijk tonen hoe zeer deze figuur van de geleerde notabele, tegelijk zakenman en beschermer van studie, een pijler van de sefardische gemeenschappen was [Lehmann, 2015]. Eerlijkheid gebiedt echter niet zonder schaduw een portret te schilderen: hun macht was ook die van werkgevers in een stad met grote sociale spanningen, en hun verwestering droeg, samen met de Alliance, bij tot het verslappen van bepaalde banden met de oudste traditie [Rodrigue, 1990]. Het is in deze complexiteit zelf dat de waarheid van hun geschiedenis gelegen is.

Aan het einde van deze reis onderscheidt één deugd zich boven alles uit bij de Alatini : het zetten van rijkdom in dienst van onderwijs en gemeenschap — deze fusie van tsedaka en talmud Torah die verdiend geld tot een instrument van rechtvaardigheid en kennis maakt. Andere families waren ook welgesteld ; weinigen wisten, zoals deze, van hun bank de grondslag van een blijvend educatief werk te maken en van hun industriële macht een middel om een gemeenschap in de moderne wereld in te verankeren. Moïse Alatini, bevorderaar van de scholen van de Alliance in Saloniki, blijft de zuiverste belichaming daarvan [Kaspi, 2010] [Weill, 2000].

Daarin neemt de lignée deel aan het collectieve geheugen van Israël. Van de academies van Babylonië tot de yeshivot van Safed, van de mecenassen van Toledo tot de oprichters van scholen in het mediterrane Oosten, heeft het joodse volk altijd diegenen vereerd die hun fortuin in een studiecentrum veranderden. De Alatini zetten deze keten voort in de eeuw van de stoom en revoluties. Hun wereld is verzwolgen, maar de betekenis van hun handelen — bouwen, onderwijzen, helpen, doorgeven — behoort tot wat de joodse traditie het meest constant door de continenten en eeuwen heen heeft gedragen. De Alatini gedenken betekent herinneren dat de groothheid van een huis minder aan haar paleizen wordt gemeten dan aan de scholen die zij achter zich heeft gelaten.