Familie Aknoun

De achternaam Aknoun laat zich allereerst vatten door twee grote verklaringsregimes van de Noord-Afrikaanse naamkunde. Het eerste, dat van de fysieke bijnaam, staat in een gedocumenteerde traditie waarin de naam ontstaat uit een opgemerkt kenmerk: volgens Toledano zou Aknoun voortkomen uit een vervormde Akhnoun, een term die familiair « de snotterd » aanduidt [Toledano, Une histoire de familles]. Dit soort bijnaam is verre van beschamend en behoort tot een sociaal gebruik waarbij het uiterlijk, een voorbijgaand gebrek uit de kindertijd of een manie, door de herhaling in de buurt, tot het onderscheidende teken van een hele familie wordt. Abraham Laredo heeft in zijn magistrale inventaris van de namen van de Joden van Marokko aangetoond hoezeer deze categorie van namen-bijnamen een oude en levende laag van de Joodse naamkunde van de Maghreb vormt [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

Het tweede regime is toponiemisch. Volgens Eisenbeth zou de naam verwijzen naar het gehucht Ben Aknoun, op de hoogten boven Algiers, binnen de gemeente El Biar [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord]. Deze hypothese heeft het verdienste de geslacht in een nauwkeurige geografie te verankeren: de residentiële en landelijke buitenwijken die boven de baai van Algiers uitsteken, land van boomgaarden, landgoederen en kleine gemeenschappen. De etnische herkomst — dat wil zeggen de aanduiding van de plaats van herkomst — is bij de Joden van Noord-Afrika, evenals bij hun moslimburen, een van de meest productieve patronymische mechanismen, zoals André Chouraqui in zijn algemene geschiedenis heeft benadrukt [Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord].

Deze twee lezingen tegenover elkaar stellen betekent al binnengaan in een deugd die de Joodse traditie in het hart van haar verhouding tot kennis plaatst: intellectuele bescheidenheid voor het onzekere, de weigering stellig uit te spreken waar het bewijs ontbreekt. De Talmud leert de waarde van de teiku, deze schorsing van het oordeel wanneer de vraag openbleef. De naam Aknoun dragen betekent dus het erven van een raadsel dat niet tot stellige bewering uitnodigt, maar tot het geduld van het onderzoek.

De toponomische hypothese leidt rechtstreeks naar de Algijnse heuvels. Het gehucht Ben Aknoun, verbonden aan El Biar, behoort tot deze kroon van heuvels die sinds de Ottomaanse tijd villa's en landbouwdomeinen herbergde boven de stad. De joodse aanwezigheid in Algiers is over een zeer lange periode vastgesteld: Haim Zeev Hirschberg beschrijft in zijn geschiedenis van de Joden in Noord-Afrika een continue vestiging sinds de oudheid, versterkt door opeenvolgende golven van ballingen, met name na de uitwijzing uit Spanje van 1492 [Hirschberg, A History of the Jews in North Africa]. Algiers werd aldus een van de grote centra voor de wederopbouw van het Sefardische jodendom, waar autochtone toshavim en megorashim uit het Iberische schiereiland zich mengden [Yerushalmi, Sefardica].

Of de naam Aknoun nu voortkomt uit een bijnaam of een plaats, hij past in deze dichte Algijnse geschiedenis, waar de joodse gemeenschap een oude en gestructureerde plaats innam. Chouraqui herinnert eraan dat deze stedelijke gemeenschappen vroegtijdig liefdadigheidsinstellingen, onderlingsenhulpconfrerieën en rabbijnse tribunalen ontwikkelden die het collectieve leven volgens de halakha regelden [Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord]. De familie Aknoun, hoe bescheiden ook, nam deel aan deze gemeentelijke orde waarin solidariteit — de tsedaka, tegelijkertijd gerechtigheid en liefdadigheid — niet een toevoeging van de ziel was maar het dagelijkse skelet van de groep. In de joodse wijken van Algiers behoorden hulp aan de arme, de bruidsschat voor de wees, en de bevrijding van de ongelukkigen tot een gedeelde collectieve plicht, waarvan de meest onbekende families de levende cellen waren.

Het werk van grote onomastici stelt ons in staat te begrijpen wat het werkelijk betekent om "een naam te dragen" in het Joodse Maghreb. Toledano heeft in zijn twee referentiewerken de categorieën die dit erfgoed structureren, systematisch ingedeeld: bijbelse namen, beroepsnamen, plaatsnamen, fysieke of morele bijnamen [Toledano, Une histoire de familles] ; [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord]. Aknoun behoort volgens de twee concurrerende hypothesen ofwel tot de derde categorie (de plaats), ofwel tot de vierde (het fysieke kenmerk) — wat er een schoolvoorbeeld van onomastische ambivalentie van maakt.

Eisenbeth had zich sinds 1936 voorgenomen om de Joodse familienamen van Noord-Afrika methodisch in te ventariseren, waarbij hij elke naam aan zijn geografische verspreiding en waarschijnlijke etymologie koppelde [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord]. Zijn onderneming, voortgezet en aangevuld door Toledano, lijkt op een werk van behoud: vastleggen in schrift wat de exodus van 1962 en de verstrooiing van de Algerijnse gemeenschap dreigden uit te wissen. In die zin getuigt de simpele voortbestaan van de naam Aknoun in deze catalogussen van een kardinale waarde van het judaïsme — de zakhor, het gebod om te herinneren. Een naam onthouden betekent het vergeten van een bestaan weigeren; en de geleerden die hem hebben opgetekend, vervullen op hun manier een daad van trouw jegens het collectieve geheugen van Israël. Robert Attals bibliografie, door de enorme wetenschappelijke productie gewijd aan deze gemeenschappen in kaart te brengen, vormt zelf een monument van deze geheugenvigilie [Attal, Les Juifs d'Afrique du Nord. Bibliographie] ;.

De geschiedenis van Joodse families in Algerije, waaronder de Aknoun, keert zich met de Franse verovering van 1830 en vervolgens met het decreet van Crémieux van 1870, dat de Joodse inheemse bevolking van Algerije collectief Franse nationaliteit verleende. Deze gebeurtenis, geanalyseerd door Chouraqui als een beschavingskentelpunt, transformeerde de status, het onderwijs, de taal en de maatschappelijke horizon van de gemeenschappen diepgaand [Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord]. De Joden van Algiers, tot dan toe dhimmis in de Ottomaanse orde, werden burgers, met toegang tot openbaar onderwijs en nieuwe beroepen.

Deze verfrancisering ging niet zonder spanningen en schaduwen voorbij. André Goldenberg, in zijn fresco van de Joden in Noord-Afrika, benadrukt hoezeer deze snelle overgang naar emancipatie de gemeenschappen ook blootstelde aan koloniaal antisemitisme, dat aan het einde van de negentiende eeuw virulent was in Algiers [Goldenberg, La Saga des Juifs d'Afrique du Nord]. De bescheiden families uit de heuvels van Algiers, zoals misschien die met de naam Aknoun, moesten dan balanceren tussen trouw aan de traditie en integratie in een nieuwe wereld. De deugd die hier tot uitdrukking komt, is die van betrokkenheid bij het collectieve leven: naarmate administratieve, commerciële en ambachtelijke carrières zich openden, investeerden Algerijnse Joden in het civieke domein terwijl zij, in de teruggetrokkenheid van synagogen en huishoudens, de overdracht van talmudische kennis en rituelen in stand hielden. Het is deze dubbele loyaliteit — aan het land en aan de Wet — die hun intrede in de moderniteit kenmerkt.

De twintigste eeuw bracht de Joden van Algerije de beproeving van uitsluiting. Onder het Vichy-regime werd het Décret Crémieux in oktober 1940 ingetrokken: met één pennenstreek verloren de Algerijnse Joden het Franse burgerrecht dat zij zeventig jaar eerder hadden verkregen. Michel Abitbol heeft in zijn grondleggend onderzoek naar de Joden van Noord-Afrika onder Vichy de implementatie van de Jodenstatuten, schoolquota's, onteigeningen en beroepsuitsluitingen gedocumenteerd die de hele gemeenschap trof [Abitbol, Les Juifs d'Afrique du Nord sous Vichy].

Geen enkele Joodse familie in Algerije werd gespaard door deze collectieve vernedering, die zowel notabelen als de meest bescheidenen trof. Kinderen die van lycées waren uitgesloten, ontslagen ambtenaren, beroofd zijnde handelaren ondervonden in hun lijf de fragiliteit van de emancipatie. Norman Stillman, die deze gebeurtenissen in de lange geschiedenis van de Joden in Arabische en koloniale landen plaatst, heeft de gemeenschappelijke veerkracht aangetoond die het mogelijk maakte deze jaren door te staan: clandestiene netwerken van onderlinge hulp, improviseerde privéscholen, handhaving van de eredienst [Stillman, The Jews of Arab Lands]. In deze beproeving openbaart zich een discrete maar essentiële deugd — de zorg voor de ander, de solidariteit die, wanneer de Staat vervolger wordt, in het geheim het gescheurde weefsel van de gemeenschap herstelt. De familie Aknoun putte, zoals zovele anderen, ongetwijfeld uit deze solidariteit de kracht om stand te houden. De geallieerde landing van november 1942 in Noord-Afrika, waaraan overigens jonge Joodse verzetsstrijders uit Algiers deelnamen, opende de weg naar de geleidelijke herstelling van rechten.

De onafhankelijkheid van Algerije in 1962 markeerde het einde van meer dan twee millennia van aaneengesloten joodse aanwezigheid. Vrijwel de gehele gemeenschap — meer dan honderdduizend personen — verliet het land, hoofdzakelijk naar Frankrijk, zelden naar Israël [Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord]. Het was een van de grote ontworteling van het mediterrane jodendom in de twintigste eeuw. De families uit Algiers, waaronder die met de naam Aknoun, bevonden zich verspreidt over steden in het moederland — Parijs, Marseille, Lyon, Toulouse — waar zij van nul af aan huishoudens, synagogen en verenigingen moesten herbouwen.

Wat de familietradities doorgeven van deze ontworteling sluit aan bij wat het archief documenteert: het verlies van plaatsen, nostalgie naar de hoogten van Algiers, maar ook de vitaliteit van een herbouw. Goldenberg beschrijft hoe de Joden van Noord-Afrika, door zich in Frankrijk te vestigen, het jodendom daar nieuw leven inbliezen en hun riten, melodieën en keuken inplantden [Goldenberg, La Saga des Juifs d'Afrique du Nord]. De verspreiding van de Aknoun past in deze collectieve beweging waarin ballingschap, ver van het uitleven van identiteit, deze herconfigureert. Dit is waar de lignée de grote joodse ervaring van galout raakt: de gedwongen verplaatsing getransformeerd in vruchtbaarheid, het geheugen van de verloren plaats verheven tot trouw. De verhouding tot het vreemde — zelf de ontvangen vreemdeling zijn, en vervolgens op zijn beurt je deur openen — wordt dan een geleefde deugd, echo van de talloze exodus die de geschiedenis van Israël kenmerken.

Van de onomastische raadsel tot de hoogten van Algiers, van het decreet Crémieux tot de uittocht van 1962, biedt de Aknoun-lignée het portret van een gewone Noord-Afrikaanse joodse familie en, juist daarom, exemplarisch. Haar naam, zwevend tussen het fysieke bijnaam vastgesteld door Toledano en de topografische oorsprong voorgesteld door Eisenbeth, blijft een open vraag die geen document definitief beslist — en het is juist deze eerlijkheid van de twijfel die dit hele boek beheerst.

Wat deze lignée onder alle deugden het best heeft uitgedrukt, is ongetwijfeld de zakhor, de plicht tot herinnering, onlosmakelijk verbonden met trouw in de ballingschap. Zo bescheiden dat zij bijna aan het archief ontsnapt, heeft de familie Aknoun alleen door haar naam kunnen voortbestaan — geregistreerd, behouden, doorgegeven. En deze naam zegt, door de catalogi van geleerden en het geheugen van verstrooide nakomelingen heen, het wezenlijke: dat een bestaan heeft plaatsgevonden, dat een gemeenschap op de heuvels van Algiers heeft geleefd, dat zij de emancipatie, de Vichy-vernedering en de ontworteling heeft doorstaan zonder zich te verliezen. Door deze eigenzinnige trouw aan haar eigen spoor te belichamen, neemt de Aknoun-lignée deel aan de oudste roeping van Israël: het geheugen tot een levensact maken, en van herinnering een vorm van gerechtigheid die aan degenen die waren, wordt bewezen.