Familie Akhsas

Het documentaire uitgangspunt is vast en uniek. Het is de grote inventaris van Abraham I. Laredo, Les noms des Juifs du Maroc, gepubliceerd in Madrid in 1978 door de Consejo Superior de Investigaciones Científicas, die de ontvangen interpretatie bepaalt: de naam Akhsas zou teruggaan op de stam El-Akhsas, zelf een fractie van de stam Sahel, in het zuiden van Marokko, dicht bij de Aït-Ba-Amar [Laredo, 1978 ; ref:1]. Het werk van Laredo blijft tot op heden het referentieinstrument voor de Joods-Marokkaanse naamkunde, het resultaat van een geduldige inventarisatie van gemeentelijke registers, rabbijnse acten en lokale tradities.

Deze toponymische lezing schrijft de lignée in een oud en zuidelijk stratum van het Marokkaanse jodendom in. Het zuiden van Marokko — de Sous, de Anti-Atlas, de valleien van de Draa en de Bani, de grensgebieden in de richting van de Sahara naar de Oued Noun — herbergde eeuwenlang een landelijk en tribaal jodendom, vaak Berbersprekend, onderscheiden door vele trekken van het stadsjodendom van Fès, Meknès of Tétouan. De klassieke studies van Joseph Toledano over Joodse familienamen in Noord-Afrika bevestigen de frequentie, in deze regio's, van familienamen afkomstig van stammen of plaatsen, waarbij elk geslacht in zijn naam het stempel van zijn oorspronkelijke verankering droeg [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003 ; ref:5]. De naam Akhsas behoort tot deze logica: het is geheugen van aarde.

Wat is dan te zeggen van de menselijke groep zelf? Hier dringt voorzichtigheid zich op. De varianten Ajsas en Aksas getuigen van de wisselvalligheden van de transcriptie — het oor van Franse, Spaanse of Arabische schrijvers gaf uiteenlopende weergaven van een Berberse keelklank. Deze grafische instabiliteit is geen gebrek; het is het teken van een naam die lange tijd mondeling is overgeleverd alvorens schriftelijk, eigen aan gemeenschappen waar het mondeling geheugen voorrang had. Hierin neemt de lignée Akhsas deel aan een discrete doch essentiële deugd van de Israëlische traditie: de trouw van de overdracht, de massoret, die keten waarlangs een volk zich buiten de archieven in herinnering roept, in enkel de mond van de vaders.

Om een geslacht uit de Pre-Sahelse Sahel te begrijpen, moet men de wereld die het droeg, opnieuw tot leven brengen. De Joden van Zuid-Marokko leefden binnen Berberse en Arabische stammensamenlevingen, in de status van beschermde — de dhimma — die hen vaak bonden aan een stam of stamhoofd door gepersonaliseerde beschermingspakten. Ver weg van de grote stedelijke gemeenschappen waren deze plattelandsjoden goudsmeden, smeden, schoenmakersambachtslieden, huisjestoverkoper, rondtrekkende kooplieden die van souk naar souk circuleerden, en onmisbare actoren van de karavanen handelsroutes die de Atlas met de Sahara verbonden. Het werk van Norman Stillman, The Jews of Arab Lands, beschrijft nauwkeurig deze status van de dhimma die, onder werkelijke servitudes, ook een erkende plaats en bescherming garanteerde, ingekadering door gewoonte [Stillman, The Jews of Arab Lands, 1979 ; ref:11].

In deze wereld belichaamde de Jood van het Zuiden een deugd die de traditie voortdurend heeft gevierd : het vermogen om een leven van trouw aan de Wet vol te houden onder omstandigheden van extreme verstrooiing. Zonder grote jesjiva in de buurt onderhielden deze gemeenschappen studie, koshersheid, sjabbat en de rituelen van de levenscyclus door louter de kracht van familiale overdracht en enkele rondtrekkende geleerden. De zorg voor de voorbijgaande vreemdeling, de plicht van gastvrijheid (hakhnassat orḥim), nam daar een geheel concrete betekenis aan : in een land van paden en karavanen was het ontvangen van de joodse reiziger, hem onderdak en toegang tot een minjan bieden, tegelijk een gebod en een noodzaak van collectief overleven. Het geslacht Akhsas, geworteld in deze Sahel, behoorde — naar alle waarschijnlijkheid — tot dit jodendom van gastvrijheid en volharding.

De economische geschiedenis werpt ook licht op de stamverbintenis ingeschreven in de naam. De fracties van de Sahel en de Aït-Ba-Amar, in de grenzen van het Zuiden, bevonden zich op de assen van de grote Pre-Sahelse handel. De joodse ambachtslieden en handelaren speelden daar een rol als tussenpersonen, alleen gerechtigd door gewoonte om tussen rivaliserende stammen te circuleren en bepaalde beroepen uit te oefenen die voor strijders beruchtwaren als oneerbaar. Economische activiteit — metaalbewerking, uitlening, huisjestoverkoperij, handel op lange afstand — was voor deze geslachten dus geen eenvoudig broodwinning maar een erkende bijdrage aan het evenwicht van de samenlevingen die hen omringden. Het is een oude joodse manier om in de wereld te wonen : noodzakelijk zijn zonder magtig te zijn.

Het lot van de geslachten uit het Zuiden was, bijna altijd, een lot van beweging. Naarmate de plattelandsgemeenschappen achteruitgingen — door onveiligheid, hongersnoden, wandaden van afvallige stammen, vervolgens door de omwenteling van de 19de en 20ste eeuw —, stroomden families naar de steden: Tiznit, Taroudant, Ifrane van de Anti-Atlas, dan Mogador (Essaouira), Marrakech, Agadir, en uiteindelijk Casablanca. Een naam ver van haar wieg gedragen, zoals Akhsas in een kuststad of in het Noorden, vertelt van deze verplaatsing: de familienaam wordt de laatste draad die een stadsfamilie bindt aan een vergetenstam uit de woestijn.

Deze migratietheorie steunt op een goed vast gesteld feit in de historiografie. Doris Bensimon-Donath documenteerde in haar studie over de evolutie van het Marokkaanse jodendom onder het protectoraat de grote plattelandsexodus die tussen 1912 en 1956 de mellahs in het platteland en Zuiden geleidelijk leegde ten voordele van grote centra, waardoor de kaart van het Marokkaanse jodendom geheel werd hertekend [Bensimon-Donath, Évolution du judaïsme marocain sous le protectorat français, 1968 ; ref:9]. Een familie Akhsas die deze beweging volgde, zou de Sahel hebben verlaten om zich bij de stedelijke moderniteit aan te sluiten, haar scholen, haar nieuwe beroepen — zonder ooit de naam te verliezen die haar als dochter van de woestijn aanduidt.

Hier moet waarheid gesproken worden: we bezitten niet, voor deze precieze geslacht, de opeenvolging van documenten die elke stap zou dateren. Daarom valt dit hoofdstuk eerder onder de waarschijnlijke herinnering dan onder de vastgestelde geschiedenis. Maar de deugd die deze trajectorie illustreert, die is niet gissing: het is de veerkracht, dit vermogen van Israël zich te ontwortelen zonder zichzelf te ontnemen, van plaats te veranderen zonder van ziel te veranderen. De binnenlandse Marokkaanse diaspora — van dorp naar stad — herhaalt in het klein de duizendjarige geschiedenis van een volk dat van de ballingschap een school van trouw heeft gemaakt.

Geen enkele Joodse lineage uit Marokko is in de twintigste eeuw doorgegaan zonder door grote beproevingen te worden gemerkt, en de eerlijkheid gebiedt ons deze in dit boek op te nemen, zelfs waar wij het bijzondere lot van de Akhsas niet kennen. Onder het Franse protectoraat dat in 1912 werd ingesteld, onderging de Joodse toestand diepe veranderingen, tussen emancipatie door onderwijs, met name dat van de Alliance israélite universelle, en aanhoudende spanningen, die Mohammed Kenbib in zijn omvangrijke studie over de verhoudingen tussen Joden en moslims in Marokko heeft geanalyseerd [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948, 1994 ; ref:4].

De ernstigste beproeving was die van de Vichy-jaren. Robert Assaraf heeft aangetoond hoe het Vichy-regime zijn antisemitische wetgeving aan Marokko trachtte op te leggen, en hoe de sultan Mohammed V, in een houding die beroemd is gebleven, tegenover de autoriteiten moraal verzet bood, weigerde zijn Joodse onderdanen in de steek te laten en stellig maakte dat hij onder de Marokkanen geen onderscheid maakte [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997 ; ref:3]. De Joden van het Zuiden, vaak armer en meer blootgesteld, beleefden deze jaren in onzekerheid en angst, maar het collectieve geheugen ervan heeft een gedeelde deugd bewaard: de waardigheid behouden in tegenspoed, de weigering van opgelegde schande.

In deze geschiedenis heeft een bescheiden lineage als de Akhsas geen naam van een bekende held achtergelaten; het is juist dit wat haar representatief maakt. Want deugd ligt niet alleen in de briljante daad, maar in de obscure volharding van duizenden families die, onder de dreiging, bleven doorgaan met het aansteken van de sjabbat-lampen en hun kinderen in de Wet op te voeden. Deze anonieme trouw is, voor de traditie van Israël, even kostbaar als heldendom: het is de kiddoesh ha-Sjem van het dagelijks leven, de heiligmaking van de Naam door de eenvoudige standvastigheid om jezelf te blijven.

De geschiedenis van de Joden van Marokko in het midden van de twintigste eeuw is een afscheidsverhaal. Na de oprichting van de staat Israël in 1948, en vervolgens in de context van de Marokkaanse onafhankelijkheid van 1956, verliet nagenoeg de gehele bevolking van een enkele malen eeuwenoude gemeenschap het land. Robert Assaraf heeft in zijn uitgebreide synthese over de hedendaagse geschiedenis van de Joden van Marokko de opeenvolgende golven van deze emigratie naar Israël, Frankrijk, Canada en Amerika nauwkeurig nagetekend. Deze emigratie bracht in een generatie een heel jodendom van het ene continent naar het andere over [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 1860-1999, 2005 ; ref:2].

De families uit het Zuiden, zoals die waarvan de naam het spoor van een stam uit de Sahel bewaard, bevonden zich verspreidt: in Jeruzalem en Beer-Sheva, in Sarcelles en Marseille, in Montréal. De familienaam Akhsas, in zijn verschillende schrijfwijzen, reisde aldus ver voorbij de presaharische grenzen die hem hadden doen ontstaan. Wat gisteren een tribale afdeling in de buurt van de Aït-Ba-Amar aanduidden, werd de naam van een wereldwijd identiteit, gedragen in talen en landen die de voorouders niet zouden hebben kunnen benoemen.

Deze verspreiding is niet alleen een verlies; zij zet een oude deugd voort. Het Joodse volk heeft altijd geweten hoe het de verstrooiing tot een manier van overleven en vruchtbaarheid kon maken, en elk ballingschap in een zaad kon veranderen. De Marokkaanse Joden brachten aan de samenlevingen die hen opnamen hun vakkundigheid, hun vroomheid, hun bijzondere liturgische tradities — de Andalusische melodieën, de piyyoutim, de verering van plaatselijke heiligen. Door deze immateriële schat mee te dragen, hebben de lignages uit het Zuiden, het lignage Akhsas onder hen, deelgenomen aan deze wederzijdse verrijking die een van de grote bijdragen van de diaspora is: geven zonder zich op te lossen, en trouw blijven terwijl men zich verspreidt.

Wat blijft er vandaag nog over van een lignage waarvan de naam afkomstig is uit een woestijnstam en waarvan geen enkel raadpleegbaar manuscript nog het spoor bewaart? Precies dit boek: een geheugenopstelling. Hier antwoorden traditie en archief elkaar. Het archief — de registratie van Laredo — geeft het geografische en etymologische ankerpunt [Laredo, 1978 ; ref:1]. De traditie — mondeling, familiaal, gedragen door verspreide nakomelingen — geeft het vlees dat het archief niet zegt. Het snijpunt van beiden tekent een eerlijke waarheid: die van een familie uit de Sahel-voorwoestijn, ambachtslieden en handelaren, gastvrij en trouw, meegesleurd door de grote bewegingen van haar eeuw naar de steden en daarna naar ballingschap.

Het ondernemen zelf van deze namen en betekenissen verzamelen behoort tot een kardinale Joodse deugd: de zakhor, het gebod om te herdenken. De werken van Joseph Toledano, waarin de geschiedenis van Joodse families in Noord-Afrika in een werkelijke summa werden samengebracht, voortvloeiend uit deze plicht van herinnering die weigert dat de naam van het demtigste geslacht uitgewist wordt [Toledano, Une histoire de familles, 1999 ; ref:7]. Evenals de recente onderzoeken in het Arabisch, zoals het werk van Omar Boum over de Joden van Marokko en het discours van herinnering, toont hoezeer de kwestie van het herdenken van verdwenen gemeenschappen van het Zuiden levend blijft, ook onder hun vroegere Moslimse buren [Boum, يهود المغرب وحديث الذاكرة, 2015 ; ref:10].

Het reconstrueren van het geslacht Akhsas is dus een daad van vroomheid in de ruimste zin: een naam aan zijn land teruggeven, een familie aan haar geschiedenis, en een bepaalde geschiedenis aan de collectieve herinnering van Israël. Waar het document zwijgt, waakt de herinnering; en waar de herinnering aarzelt, is de bescheidenheid van zeggen "waarschijnlijk" beter dan de zekerheid van verzinnen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lignée Akhsas als een getuis-lignée: getuige van een zuidelijk judaïsme, tribaal en ruraal, dat lange tijd buiten de grote kronieken is gebleven, en toch drager van de gehele geschiedenis van de Joden van Zuid-Marokko in zijn naam zelf. Van de stam van de Sahel, dicht bij de Aït-Ba-Amar, waar de naamkunde zijn oorsprong vastlegt [Laredo, 1978 ; ref:1], tot aan de steden van de hedendaagse diaspora, zal deze familie dezelfde drempels hebben overschreden als haar volk: de precaire bescherming van de dhimma, de landelijke uittocht, de beproeving van Vichy, het grote vertrek.

Indien men tussen allemaal één deugd zou moeten noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, zou het de trouw in de diaspora zijn — die standvastigheid om overal jezelf te blijven, in een eenvoudige naam de herinnering aan een verlaten land te dragen, en van elke ballingschap niet een breuk maar een schakel meer in de keten van de overlevering te maken. Naam geboren uit de woestijn, gedragen naar de steden en vervolgens naar de continenten, de naam Akhsas zegt op zichzelf wat de traditie van Israël van de diaspora heeft gemaakt: niet het einde van een identiteit, maar de beproeving waarin zij zich bewijst. Daarin bereikt het lot van een bescheiden familie van de pre-Sahara-Sahel de grote herinnering van een volk dat sinds altijd heeft geweten zichzelf buiten zijn land te herinneren, en van deze herinnering een trouw te maken.