Familie Ahrens

Het enige zekere documentaire ankerpunt van de Ahrens-geslacht is de vermelding ervan in het werk van Schaerf [Schaerf, 1925]. Het is daarom noodzakelijk te begrijpen wat deze registratie op zichzelf betekent. Kort na de Eerste Wereldoorlog, in een Italië waar de emancipatie sinds 1870 de Joden volledig in de natie had geïntegreerd, ondernam Schaerf een inventarisatie van de familienamen die door Joden in het schiereiland werden gedragen, gaf daarvan de lokalisaties aan en schetste de oorsprong ervan. Zijn werk reageerde op een oude bezorgdheid van de traditie — die van de overdracht van de naam, van de shem, die in het Hebreeuws zowel de benaming als de roem aanduidt, het spoor dat in het geheugen der levenden wordt achtergelaten.

Dat de naam Ahrens daar zijn plaats had, geeft aan dat aan het begin van de twintigste eeuw een of meer gezinnen die deze naam droegen op Italië op een voldoende stabiele manier waren gevestigd om te worden opgenomen. Maar het Joodse Italië van die tijd was het resultaat van een lange sedimentatie. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de gemeenschappen van het schiereiland zich sinds de Renaissance door opeenvolgende migratielagen hadden gevormd, met Asjkenazische bankiers en geldschieters uit de steden van het Noorden naast de oude Romeinse families en de nieuwe aankomers uit Iberia [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. Een naam met Duitse klank als Ahrens, als deze niet behoort tot het oudste Italiaanse bestand, past natuurlijk in deze beweging van lange duur waarin Joden uit het Heilige Roomse Rijk naar Lombardije, Venetië en Emilia afdaalden. De simpele aanwezigheid van zo'n familienaam in het corpus van Schaerf getuigt dus van een discrete maar essentiële deugd van de diaspora: het vermogen van inwortelding, het vermogen om van een gastland een vaderland te maken zonder afstand te doen van het kenmerk van zijn oorsprong.

Hier moet de historicus voorzichtig te werk gaan, terwijl hij de hypothese aanneemt. Indien Ahrens inderdaad, zoals aannemelijk is, de naam Aharon dekt, dan draagt de lignée in haar hart een van de meest betekenisvolle figuren van de Israëlische traditie. Aaron, in het bijbelse verhaal, is de eerste van de grote priesters, degene door wie de dienst van het heiligdom gaat, maar ook — en de rabbijnse traditie legt hier de nadruk op — de man van vrede. De meesters van de Pirqé Avot stellen hem als voorbeeld: « bemind de vrede en bewerk de vrede, bemind de schepselen en breng hen dicht bij de Torah ». De naam Aaron dragen, al is het onder een Germaans gewaad, betekent zich aansluiten bij deze geestelijke genealogie van priesterschap en verzoening.

Deze dimensie is niet bijkomstig voor het begrijpen van de joodse naamkunde. Zoals denkers van de hedendaagse traditie hebben herhaald, is de naam in het jodendom nooit een eenvoudig teken: hij schrijft diegene die hem draagt in in een keten, in een roeping [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis heeft benadrukt hoezeer het joodse denken identiteit bindt aan het woord dat wordt ontvangen en doorgegeven, van de woestijn naar het verlangen naar vervulling [Abécassis, La pensée juive, 1987]. Indien de hypothese van een germaniseerde Aharon juist is, zouden de familie Ahrens dus door haar naam zelf deelnemen aan de herinnering van de kohanim, deze afstammelingen van Aaron belast met de sacerdotale zegen — de birkat kohanim die tot op heden Israël vrede toeroept. Maar het moet duidelijk gezegd worden: geen enkele geraadpleegde bron bevestigt deze afstamming, die speculatie blijft, aan de lezer aangeboden als een aanwijzing en niet als een feit.

De klank van de naam wijst in de richting van een Ashkenazische baan die in Italië uitmondt. Deze route was gedurende eeuwen een van de grote slagaders van het Europese judaïsme. Joodse families uit de Rijn, uit Zwaben, uit Beieren of uit Oostenrijk staken de Alpen over, geroepen door de Italiaanse heerschappijen die hun financiële en commerciële diensten zochten, en later gedwongen door periodieke vervolgingen uit de Duitse wereld. Bonfil heeft met verfijning beschreven hoe deze « tedeschi »-Joden zich in de Italiaanse communautaire structuren integreerden terwijl zij hun rituelen, hun boeken en soms hun taal behielden [Bonfil, 1994].

Het boek vergezelde altijd de migrant. De Ashkenazische cultuur in Italië was van een opmerkelijke handschrift- en typografische vruchtbaarheid: de kopieratelier en, vanaf het eind van de 15de eeuw, de eerste Hebreeuwse drukkerijen produceerden werken van grote schoonheid. Giulia Tamani heeft deze bloei van versierde Hebreeuwse handschriften in het schiereiland bestudeerd, waar de Duitse en Italiaanse tradities elkaar ontmoetten [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Colette Sirat heeft op haar beurt aangetoond hoe de middeleeuwse Joodse filosofie, overgebracht door dezelfde handschriften, van het ene brandpunt naar het andere circuleerde, gedragen door geleerden die voortdurend grenzen overstaken [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. In deze context zal een familie als de Ahrens, hoewel zij wel tot deze stroming behoort, een schakel in deze overdracht van kennis zijn geweest — de talmud Torah, studie als goddelijke dienst, die de traditie als gelijk aan alle andere deugden samen beschouwt. Daar, meer dan in enige materiaalsrijkdom, werd het prestige van een Joodse lineage in Italië gemeten.

Italiaans Jodendom beperkt zich niet tot zijn noordelijke steden. In het zuiden en langs de kusten boden de grote vrijhavens — Livorno allereerst — aan Joden vanaf het einde van de zestiende eeuw een status van uitzonderlijke vrijzinnigheid. Lionel Lévy heeft beslissende werken gewijd aan deze « Portugese Joodse Natie » die van Livorno, Amsterdam en Tunis de toppen maakte van dezelfde Middellandse-Zee-driehoek van vrijheid en handel [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999]. Livorno, haven zonder getto, trok Joden van alle afkomsten aan: Sefaradim van het Westen, maar ook Joden uit de Duitse wereld en Centraal-Europa, wier namen zich vermengden in de registers van de gemeenschap.

Het is niet vastgesteld dat de familie Ahrens tot deze Livornese brandpunt behoorde; maar de hypothese is gerechtvaardigd, gezien de vrijhavens zoveel herkomsten mengden. Lévy heeft met ontroering over de langzame uitstorving van deze wereld gesproken, « de laatste der Livornesi » bezegelde het einde van een singuliere Middellandse-Zee-beschaving [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996]. Wat opvalt in het Livornese voorbeeld, en wat geldt voor elke familie die daar zou zijn geïntegreerd, is de deugd van de onderlinge tolerantie: het vermogen van gemeenschappen van uiteenlopende afkomsten om handel te drijven, te bidden en elkaar bij te staan zonder op te gaan. Het Middellandse-Zee-jodendom bewees daar dat een vreedzame relatie tot de vreemde — het welkom van de ger, van de inwoner, waarde dat de Torah benadrukt « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte » — een blijvende welvaart kon gronden. Indien de Ahrens van deze handel in ideeën en goederen leefden, zouden zij deze economische handeling hebben belichaamd die de Joodse traditie nooit tegen vroomheid afzet, maar die zij aan rechtvaardigheid en liefdadigheid onderwerpt.

De wereld waarin de naam Ahrens participeerde, stopte niet aan de Italiaanse kusten. Dezelfde handelsroutes en rabbijnse routes verbonden Livorno met Noord-Afrika, waar hele gemeenschappen familiaire, rituele en studiebanden met Italië onderhielden. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en het lot van de Joodse gemeenschap van Tlemcen, brandpunt van vroomheid en talmoedische kennis in West-Algiers, nauwkeurig uitgewerkt [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000]. De rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen eveneens van de vitaliteit van deze gemeenschappen, waar de halakha van meester op leerling werd overgedragen, waar huwelijks-, rouw- en liefdadigheidsacten het dagelijkse weefsel van het Joodse leven vormden [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

Deze gemeenschappen waren verbonden met het Italiaanse jodendom door de Livornese kooplieden, de gorneyim, wier aanwezigheid op Maghrebijnse grondgebied de brug tussen beide oevers vormde. Zo kon een Italiaanse lignée takken hebben, reëel of geestelijk, tot in Algerije en Tunesië. Wat de traditie hier overdraagt, meer dan precieze afstammingslijnen, is een gedeelde ethos: de zorg voor de ander, de tsedaqa als communautaire instelling, de bescheidenheid van de meesters en de solidariteit van de verbannen. Dominique Natanson heeft in zijn werk van herinnering en onderwijs eraan herinnerd hoeveel deze verdwenen werelden moeten worden overgedragen aan nieuwe generaties, op straffe van twee keer te verdwijnen [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997]. Bij gebrek aan naamwoordelijke archieven die de Ahrens precies aan deze gemeenschappen koppelen, plaatsen wij dit hoofdstuk onder het teken van overgedragen herinnering eerder dan van vastgestelde geschiedenis.

Toen Schaerf zijn inventaris in 1925 publiceerde, beleefde Italiaans Jodendom zijn laatste jaren van sereniteit [Schaerf, 1925]. De emancipatie had voor Joden alle loopbanen geopend; zij waren officieren, artsen, professors, magistraten, volledige burgers. Vervolgens kwamen de rassenw etten van 1938 en, na 1943, de deportatie. Elke Joodse familie in Italië, ongeacht haar naam, werd toen geconfronteerd met de keuze tussen ballingschap, clandestiniteit of verzet. Het zou aanmatigend zijn om een precieus lot voor de Ahrens in deze jaren te beweren, zonder geraadpleegde bronnen over hen; eerlijkheid gebiedt dit zwijgen intact te laten in plaats van het door fictie in te vullen.

Wat men echter kan zeggen, behoort tot het collectieve geheugen dat al deze namen omsluit. Het transmissiewerk uitgevoerd door auteurs als Natanson beoogt precies dat deze existenties niet verloren gaan [Natanson, 1997]. En de reflectie van hedendaagse denkers — Maurice-Ruben Hayoun die de lange draad van de Joodse filosofie natrekt [Hayoun, La philosophie juive, 2023], Léon Askénazi die mediteert over wat het betekent om na de catastrofe traditie te denken [Askénazi, 1999] — biedt het kader waarin een beproefde lignée opnieuw haar zin vindt. De verhouding tot oorlog, in de Joodse traditie, spreekt zich nooit uit in verheerlijking, maar in rouw, geheugen en hoop op een herstelde wereld. Als Ahrens dit eeuwwende hebben doorleefd, zullen zij het hebben gedaan, als heel Israël, dragend onder het gewicht van Zakhor — het gebod om te gedenken [Yerushalmi, 1984].

Wat moet men onthouden van een lignée waarvan het archief ons met zekerheid slechts één naam op een lijst heeft nagelaten? Precies dat die naam volstaat om een wereld open te zetten. Ahrens, ingeschreven door Schaerf in het register van de Joden van Italië [Schaerf, 1925], is het toegangspunt van een geschiedenis gemaakt van ashkenazische migraties die naar het schiereiland afdaalden, van vrije havens waar oorsprongen zich mengden, van mediterrane gemeenschappen die door handel en studie met elkaar verbonden waren. Wij hebben nauwgezet het vastgestelde, het waarschijnlijke en het vermoede onderscheiden: de documentaire vermelding aan de ene kant, de hypothese van een germaanse Aharon aan de andere kant, en tussen beide het grote veld van de historische waarschijnlijkheden.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die welke deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt de mogelijkheid van vredig wortelen in het ontvangst van de ander — deze tolerantie actief, deze vertrouwende verhouding tot de vreemde die de grootheid van het Italiaanse jodendom en zijn vrije havens hebben gemaakt. Een naam voortkomend uit de Germaanse wereld, Italiaans geworden, misschien stiekem erfgenaam van Aaron de vredesstichter: de trajectorie van de familienaam zelf spreekt van deze roeping om van een vreemd land een vaderland te maken, zonder verloochening noch hoogmoed. Hierin neemt de familie Ahrens deel aan een deugd die het collectieve geheugen van Israël boven alles viert — die van de nagestrevende vrede, van de shalom die ook shalem is, volheid en verzoening. Moge dit Grote Boek, door te noemen wat het archief verzwijgt, het gebod van het herdenken eren [Yerushalmi, 1984].