Familie Aburbe

De analyse van de achternaam Aburbe berust allereerst op het werk van Abraham I. Laredo, wiens essai d'onomastique judéo-marocaine het standaardwerk blijft voor alle Joodse namen van Marokko [Laredo, 1978]. Volgens deze bron is Aburbe een naam van Arabische herkomst die moet worden weergegeven als « de Vader van de Lente » — een kunya eretitel en allegorisch van aard, van het type dat Arabische dichters graag gebruikten om metaphorisch een eigenschap, een seizoen of een deugd aan te duiden [Laredo, 1978].

De structuur van de naam is transparant voor wie de Arabische morfologie kent: het voorvoegsel abu- (« vader van ») gaat in de samenstelling van talloze Semitische bijnamen, terwijl het tweede element verwijst naar het domein van de lentevernieuwing (rabī'). Deze kunya-vorming is niets uitzonderlijks in het corpus van Arabischsprekende Joodse namen: Laredo evenals Toledano tellen talrijke achternamen op die zijn gebouwd op Abu- / Bu-, getuigend van de diepe arabisering van de Joodse gemeenschappen van al-Andalus en de Maghreb [Laredo, 1978]; [Toledano, 2003]. De naam behoort derhalve tot een register waar de esthetische functie — de poëtische titel — vermengt is met de identiteitsfunctie van de erfelijke achternaam.

Het is belangrijk om te benadrukken wat deze lezing uitsluitend aan Laredo te danken heeft. De betekenis « Vader van de Lente » is geen speculatieve reconstructie: zij komt expliciet voor in de onomastische catalogus, die gezag uitoefent bij onderzoekers en Sefardische genealogen [Laredo, 1978]. In die zin behoort de betekenis van de naam tot het domein van het vastgestelde, ondersteund door een gezaghebbende documentaire bron. Het is rond deze vaste kern dat het overige onderzoek is georganiseerd, dat conjuncturaler wordt naarmate het probeert de menselijke trajecten achter de schrijfwijzen te reconstrueren.

De kracht van het getuigenis van Laredo ligt erin dat hij niet alleen een etymologie voorstelt: hij verankert de naam in precieze documentaire attestaties, verspreid over verschillende eeuwen en territoria. Drie belangrijkste grafieën worden aldus geregistreerd [Laredo, 1978].

De eerste, Aborrabe, verschijnt in de XIIᵉ en XIIIᵉ eeuwen in het Koninkrijk Aragon [Laredo, 1978]. Deze lokalisering is significant: het middeleeuwse Aragon herbergde belangrijke Joodse gemeenschappen (aljamas), die actief waren in handel, financiën en koninklijke administratie, en waarvan de leden gewoonlijk namen van Arabische afkomst droegen, erfenis van de Andalusische periode. De aanwezigheid van een Aborrabe in de Aragonese documenten uit deze tijd plaatst de familie dus in het Joodse landschap van de Kroon van Aragon op het moment van haar bloei.

De tweede grafie, Aburrabe, treft men aan in de XIVᵉ en XVᵉ eeuwen in Madrid [Laredo, 1978]. De verschuiving van de initiële klinker (Abo- → Abu-) en de geografische verplaatsing naar Castilië weerspiegelen de gewone evolutie van Joodse namen in het laat-middeleeuwse schiereiland, toen de gemeenschappen de omwentelingen van de XIVᵉ eeuw ondergingen — pogroms van 1391, gedwongen preken, bekeeringen. De derde vorm, Abulrabi, wordt in de XVᵉ eeuw in Rome geattesteerd [Laredo, 1978]. Dit laatste punt opent een raam op de Italiaanse Joodse diaspora, waar families van Sefaradische afkomst toestromden, ten gevolge van de Iberische verbanningen, en waarvan de namen het merk van hun Andalusische verleden bewaarden.

Deze drie attestaties, samen bezien, schetsen een samenhangende траjectorie: van een Aragonese kern in de XIIᵉ–XIIIᵉ eeuwen naar Castilië in de XIVᵉ–XVᵉ, daarna naar Italië in de XVᵉ. Men dient zich echter voor de haast te behoeden om tot een voortdurende familiale eenheid te besluiten: Laredo stelt de verwantschap van de grafieën vast, niet de onafgebroken biologische afstamming van hun dragers. De naamgemeenschap wordt vastgesteld door de catalogus; de lignage-continuïteit daarentegen behoort tot het terrein van de gevolgtrekking.

Om te begrijpen hoe een Joods achternaam de vorm van een Arabische poëtische titel kon aannemen, moet men de context van het Moslimse Spanje reconstrueren, waar de Joden gedurende eeuwen in diepe intimiteit met de Arabische taal en cultuur leefden. Werken gewijd aan de Joden van al-Andalus, met name de studie van Christophe Picard over de Joden van Sevilla onder Moslimse overheersing van de 8de tot de 13de eeuw, tonen gemeenschappen die volledig in de stedelijke samenleving waren geïntegreerd, aanwezig in ambachten, handel en schrijfambten [Picard, The Jews of Seville Under Muslim Rule, 2001].

In dit kader was de aanname door Joden van Arabische namen en bijnamen — inclusief allegorische kunya's zoals « Vader van de Lente » — een veelvoorkomend verschijnsel. De documentaire verzameling van Norman Stillman over de Joden van de Islamitische landen illustreert de omvang van deze taalkundige en sociale integratie, terwijl deze de juridische context van de dhimma herinnert die de status van niet-Moslims regelde [Stillman, The Jews of Arab Lands, 1979]. Een naam als Aburbe, tegelijk Arabisch van vorm en Joods van drager, is daarom perfect representatief voor deze Judeo-Arabische cultuur waarin taalgrenzen doorlaatbaar waren.

Desondanks beschikken we voor de familie Aburbe zelf over geen naamgenoemd Andalusisch document dat voorafgaat aan de Aragonese attestaties. De inbedding van de naam in al-Andalus is daarom waarschijnlijk — zij voortvloeit uit de historische logica van arabisering en de aard van de naam zelf — eerder dan geattesteerd door een specifieke archiefstuk. Voorzichtigheid gebiedt om dit hoofdstuk als een reconstructie van omgeving te presenteren, die het achtergrondkader van een naam waarvan het eerste zekere spoor Aragonees is, verlicht [Laredo, 1978].

De vijftiende eeuw markeert voor de Joden van het Iberisch Schiereiland een tijd van breuken. De Romeinse attestatie van de spelling Abulrabi in de vijftiende eeuw past in de grote verspreidingsbeweging die, nog voor het uitwijzingsdecret van 1492, veel Sefaradische families ertoe bracht onderdak te zoeken in Italië, in de Lage Landen, in het Ottomaanse Rijk en in Noord-Afrika [Laredo, 1978]. Het feit dat deze naam in Rome is terugggevonden, getuigt van het bestaan van Italiaanse joodse gemeenschappen die gereed waren de Iberische migranten op te vangen en hun patronymen in te passen.

Het feit dat Laredo Aburbe heeft opgenomen in een werk gewijd aan de Joden van Marokko werpt licht op de andere tak van de verspreiding, de meest massieve: die welke de verbannen naar de Maghreb voerde, en in het bijzonder naar Fès, groot centrum van het joodse leven in Marokko waar de megorashim, ballingen uit Spanje, zich vestigden [Laredo, 1978] ; [Fenton, En terre d'Islam : les Juifs de Fès, 2019]. De aanwezigheid van de naam in het judeo-Marokkaanse corpus suggereert dat een lignée die dit patroniem of een van zijn varianten droeg, plaats vond onder de Sefaradische gemeenschappen van Marokko.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar — vandaar het register van de intersectie. Het Sefaradische geheugen bewaart de herinnering aan een Iberische oorsprong, en de onomastische catalogus bevestigt dit door een Arabische naam te tonen die eerst in Spanje werd geattesteerd, en vervolgens werd opgenomen in het erfgoed van de Joden van Marokko [Laredo, 1978]. Deze convergentie blijft echter waarschijnlijk: zij verbindt logisch verspreide attestaties zonder dat een notariële acte, punt voor punt, het traject van een gegeven familie van Aragón naar Fès zou vaststellen.

Als de naam Aburbe in het register van de Joden van Marokko voorkomt, betekent dit dat het land één van de grote ontvangers van de Sefardische diaspora was en de zetel van een meerceeuws joods leven. De geschiedenis van de Marokkaanse gemeenschappen, uitgebreid gedocumenteerd, biedt het kader waarin de Maghrebijnse nakomelingen van de naam zich inschrijven. Fès speelde in het bijzonder een centrale rol: Paul Fenton heeft het leven van de Joden van deze stad over meerdere eeuwen gevolgd, van de middeleeuwse mellah tot de veranderingen van de 20e eeuw [Fenton, 2019].

Het hedendaagse tijdperk transformeerde deze gemeenschappen diepgaand. De werken van Mohammed Kenbib over de betrekkingen tussen Joden en moslims in Marokko van 1859 tot 1948, en die van Robert Assaraf over de geschiedenis van de Marokkaanse Joden, tonen een gemeenschap die in de herstructurering van het protectoraat, de modernisering en politieke spanningen werd opgesloten [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1994]; [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de situatie van de Marokkaanse Joden onder het Vichy-regime bijzonder aandacht gegeven, met name rond de houding van sultan Mohammed V [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997].

Deze zelfde 20e eeuw zag, op schaal van de Arabische wereld, de « grote ontworteling » die Georges Bensoussan heeft beschreven: tussen 1850 en 1975 ondervonden de joodse gemeenschappen van Arabische landen, met inbegrip van Marokko, een massale uittocht naar Israël, Frankrijk en het Amerikaanse continent [Bensoussan, Juifs en pays arabes, 2012]. Een Marokkaanse familie die de naam Aburbe droeg, of een van zijn varianten, zou aldus hebben deelgenomen aan deze algemene beweging die in het hedendaagse tijdperk de erfgenamen van het oude Sefarad opnieuw verstrooid. Dit historische kader wordt vastgesteld door een uitgebreide literatuur; het vormt het zekere decor van een familietrajectorium waarvan de eigen bijzonderheden echter aan de algemene documentatie ontsnappen.

De studie van de naam Aburbe wint eraan om opnieuw in het kader van de algemene methode van de Joods-Noord-Afrikaanse onomastiek te worden geplaatst, zoals die wordt beoefend door Laredo, Toledano en Sebag. Deze auteurs hebben aangetoond dat Joodse patroniemen zelden onder een uniforme en vastgestelde spelling worden overgedragen: zij variëren naargelang de kanselarijstalen, de gewoonten van schrijvers en migraties [Laredo, 1978] ; [Toledano, 2003] ; [Sebag, 2002].

In het voorliggende geval illustreert de triade Aborrabe / Aburrabe / Abulrabi dit principe voorbeeldig. De variatie betreft de klinker van het voorvoegsel ab- en de behandeling van de medeklinker binnenin (-rr- Castiliaans of Aragonees versus -lr- van de Romeinse vorm), zonder dat de semantische kern — het samengestelde abu- + voorjaarswortel — ooit verloren gaat [Laredo, 1978]. Deze stabiliteit van de betekenis ondanks de instabiliteit van de spelling is precies wat Laredo toestaat deze vormen aan dezelfde naam te koppelen en er een unieke vertaling voor voor te stellen.

Een dergelijke aanpak noodzaakt tot voorzichtigheid bij elk genealogisch werk op basis van deze patroniem. De identiteit van een naam tussen twee documenten bewijst op zichzelf niet de verwantschap van personen; omgekeerd betekent een verschil in spelling niet noodzakelijk een verschil in lignée. De herkenning van de variant is waarschijnlijk en methodologisch gegrond, maar de reconstructie van een aaneengesloten stamboom zou archiefbronnen met namengeving vereisen — gemeenschapsregisters, notariële akten, belastinglijsten — die de louter onomastische catalogus niet verschaft. Dit is de eerlijke grens die degene die de lignée Aburbe bestudeert aan de hand van thans toegankelijke documentatie, zichzelf moet stellen.

Aan het einde van deze zoektocht tekent de figuur van de naam Aburbe zich af met relatieve duidelijkheid. Wat als vastgesteld kan worden gehouden, berust op het gezag van een bron: de familienaam is een Arabische naam die « de Vader van de Lente » betekent, een poëtische titel die in Spaanse documenten is vastgelegd onder de schrijfwijzen Aborrabe (Aragón, XIIᵉ–XIIIᵉ eeuw), Aburrabe (Madrid, XIVᵉ–XVᵉ eeuw) en Abulrabi (Rome, XVᵉ eeuw), en die in het onomastische erfgoed van de Joden van Marokko is opgenomen [Laredo, Les noms des Juifs du Maroc, 1978].

Rondom deze zekere kern stelt de geschiedenis een waarschijnlijke reconstructie voor: een naam ontstaan in de joods-Arabische intimiteit van al-Andalus, gedragen door families ingebed in de gemeenschappen van het schiereiland, verspreid door de beproevingen van de XVᵉ eeuw naar Italië en Maghreb, en duurzaam geïntegreerd in de Sefardische wereld van Marokko, die zelf door de grote bewegingen van de XXᵉ eeuw werd meegevoerd [Picard, 2001] ; [Stillman, 1979] ; [Fenton, 2019] ; [Bensoussan, 2012]. Deze draad verbindt zekere steunpunten door weloverwogen gevolgtrekkingen; zij blijft daarom in het domein van het waarschijnlijke.

Het « Grote Boek » van de Aburbe-lignée is dus tegelijk het boek van een naam die volledig is gedocumenteerd in zijn betekenis en schrijfwijzen, en dat van een familie waarvan de gezichten grotendeels nog in de communautaire archieven moeten worden teruggevonden. Het zal aan latere genealogische onderzoeken toebehoren — op de registers van Fès, op de aljamas van Aragón, op de Joodse gemeente van Rome — om te veranderen in gevestigde geschiedenis wat de onomastiek ons vandaag als een belofte oplevert.