Familie Aboulafia

De naam Abulafia behoort tot de oudste laag van de Joodse onomastiek van Spanje, die zich in arabofone milieu's heeft gevormd. Zijn vorm — een Arabische kunya gebouwd op Abū (« vader van ») — plaatst hem naast andere beroemde Sefardische patroniemen die volgens hetzelfde model zijn gevormd. Dit type naam duidt bijna altijd op een familie die in al-Andalus geworteld was vóór de grote migratie naar de christelijke koninkrijken van het Noorden, een migratie veroorzaakt door onder meer de vervolgingen door de Almohaden in de 12de eeuw, die de Joodse gemeenschappen van het islamitische Zuiden vernietigden en een deel van de Sefardische intellectuele elite naar Toledo, Burgos of Zaragoza verdreven.

Het feit dat het patroniem vandaag nog in repertoria van Sefardische namen voorkomt, bevestigt zowel zijn ouderdom als zijn brede verspreiding onder de diaspora's afkomstig uit middeleeuws Spanje. Men treft het over de eeuwen heen aan, verbonden aan families gevestigd in gebieden zo divers als Castilië, Italië, de Ottomaanse Balkan, Palestina en Maghreb. Deze verspreiding komt overeen met de grote golfbewegingen van de Sefardische geschiedenis: verplaatsing van Joden uit al-Andalus naar het christelijke Noorden, dan de verdrijving van 1492 en de heropbouw van gemeenschappen in de oostelijke Middellandse Zee en Noord-Afrika.

Hier is voorzichtigheid geboden. Het herhaaldelijk voorkomen van dezelfde naam bewijst geen voortdurende biologische verwantschap tussen al zijn takken. Het modern onderzoek nodigt uit tot onderscheid tussen de goed gedocumenteerde Toledaanse stam, waaromheen de grote geleerden van de 13de eeuw graviteren, en later voorkomende naamgenoten wier precieze genealogische link vaak onbewijsbaar blijft. Daarom spreekt men eerder van een lignee in culturele en onomastische zin — een continuïteit van naam en geleerde roeping — dan van één zeker en volledig stamboek. Deze methodologische voorzorgsmaatregel beheerst het geheel van dit werk: men geeft daar de voorkeur aan archivalia waar die bestaan, en wijst op veronderstelling waar die zich opdringt.

De familie Abulafia onderscheidde zich al in de 12de eeuw in het kielzog van de Andalusische ondergang, toen haar leden zich in het heroverde Toledo vestigden nadat Castilië het in 1085 had veroverd. Deze stad, lange tijd het hart van een fragiele convivencia tussen christenen, Joden en moslims, werd in de 13de eeuw een groot centrum van Joodse cultuur, waar het rationalistische erfgoed van al-Andalus samenkomt met de mystieke stromingen uit Provence en Girona. In deze smeltkroes bereikte de Abulafia-lignee haar intellectuele hoogtepunt, zoals blijkt uit onderzoek naar het spirituele leven van Toledo in de 13de eeuw [Idel, 1988 ; Sáenz-Badillos, 1994].

In de naam zelf, Abū-l-ʿāfiya, ligt een belofte van welwillendheid die de geschiedenis van de lignee soms heeft ingelost en soms heeft tegengesproken. « Degene van het goede fortuin »: de formule behoort tot het register van zegening, van goddelijke gunst verleend aan een familie — in het Hebreeuws zou zij als een equivalent van berakhah kunnen weerklinken. Het is geen toeval dat in deze onomastiek van het begin af aan de overtuiging ingeschreven staat dat het menselijk lot drager van genade kan zijn. De traditie van shem tov, van de goede naam, van het door daden en kennis opgebouwde goede naam, doortrekking door de gehele geschiedenis van middeleeuws Sefardisch Jodendom, en de Abulafía's waren daarin niet de minsten.

Meïr ben Todros ha-Levi Abulafia, bekend onder het acroniem Ramah, is het eerste grote historisch goed geattesteerde personage van de lignée. Geboren rond 1170, gestorven in Toledo in 1244, was hij de meest invloedrijke beslissingsnemer van Castilië in zijn tijd en, volgens recent onderzoek, een van de ware grondleggers van de rabbijnse literatuur op het Iberisch Schiereiland [Ben-Shalom, 2007]. Voor hem lag het zwaartepunt van Sefardische talmudische geleerdheid in het Arabisch sprekende Andalusische gebied; met hem wordt het christelijke Toledo een centrum van halakhische autoriteit van internationaal belang.

Zijn hoofdwerk, de Yad Ramah, is een omvangrijk talmudisch commentaar van grote analytische dichtheid, die hem in de lijn van de grote Gemarah-commentatoren plaatst. Hij was ook een erkende autoriteit op het gebied van massora en bijbeltekst: zijn verhandeling Masoret Seyag la-Torah had tot doel de exacte spelling van de Torahtekst vast te stellen, en hij oefende een blijvende invloed uit op de nauwgezette overdracht van de heilige tekst in Sefardische gemeenten. Deze dubbele competentie — talmudisch en massoretisch — maakt van de Ramah een scharnier tussen Andalusische geleerdheid en Iberische rabbijnse scholastiek [Ben-Shalom, 2007].

In deze zorg voor de exacte lettergreep van de tekst herkennen we één van de grote deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft bewaard: het absolute respect voor de heilige tekst, deze overtuiging dat de Torah levend is tot in de tekening van zijn medeklinkers, en dat massoretische nauwgezetheid een religieus handelen is zowel als filologisch werk. Deze zorg om de tekst, die teruggaat op de Soferim en de Massoreten van Tiberias, vindt in de Ramah een Sefardische vertegenwoordiger van eerste orde, stellende vast de continuïteit van een traditie van nauwkeurige overdracht op het moment dat het zwaartepunt van het Jodendom verschoof van het Arabische gebied naar de christelijke koninkrijken.

De Ramah is in de geschiedenis van de ideeën binnengekomen door zijn deelname aan de eerste grote Maimonidische controverse. Nog jong stuurde hij kritische brieven naar de wijzen van Lunel, in Provence, stellende zich tegen bepaalde standpunten van Maimonides, in het bijzonder over de kwestie van de opstanding der doden en de status van lichaamelijkheid in de opvatting van de toekomstige beloning. Deze uitwisselingen, verzameld en verspreid, maakten hem tot een van de spreekvoerders van een orthodoxie die erin verlangde de geloof in lichamelijke opstanding te bewaren, tegenover wat hij ervoer als een overmatige vergeestelijking van de eschatologie. De controverse isoleerde hem allerminst, maar bevestigde zijn autoriteit: hij werd een referentiepunt voor diegenen die, in Spanje en Provence, intellectuele nauwkeurigheid met trouw aan de traditie wilden verzoenen [Ben-Shalom, 2007].

Deze positiebepaling zegt ook iets over de verhouding van de Ramah tot de Wet. Voor hem is de halakha geen gebouw dat de filosofie van buiten kan hervormen: zij is de vorm zelf van de band tussen God en Israël, en geen enkele speculatieve verfijning kan haar grondvesten verschuiven. Deze opvatting van de Wet als geopenbaard gegeven en niet als zuivere rationele constructie zou de verhouding van de halakhische tak van de Abulafia tot het Joodse denken blijvend structureren. Dit impliceert geen verwerping van de rede — de Ramah was geen tegenstander van de filosofie —, maar een hiërarchie van wetenschappen waarin de Torah soeverein blijft.

Buiten de halakha was de Ramah een gemeenschapsleider en een man van netwerken, in correspondentie met de Joodse centra in Provence, Castilië en het Oosten. Hij behoorde tot een al invloedrijke familie — zijn vader Todros en zijn kring bekleedden vooraanstaande functies in het Joodse Toledo —, en hij droeg ertoe bij Toledo tot een studiepunt te maken dat leerlingen aantrok. Zijn waardigheid verklaart waarom, gedurende generaties, men zijn autoriteit aanhaalde in de Sefardische responsa. Het hedendaagse onderzoek heeft benadrukt hoe hij een grondlegger was: niet alleen door zijn boeken, maar door het instellen van een cultuur van autonome talmudische studiobeoefening in Iberia, die aanzienlijke figuren als Nahmanide en vervolgens Salomon ibn Adret zou voeden [Ben-Shalom, 2007 ; Idel, 1988].

Het is belangrijk dit Meïr ha-Levi Abulafia, de beslissingsnemer, te onderscheiden van zijn naamgenoten en verwanten die zich met verschillende wegen inlaten — hoffijsterij, kabbala —, die de volgende hoofdstukken zullen onderzoeken. De Ramah belichaamt de halakhische tak van de lignée: die van de wet, de tekst en de gemeenschappelijke autoriteit, gegrondvest op het archief en het document.

De Toledo van de 13de eeuw zag, binnen de lineage Abulafia, een heel ander type mens bloeien dan de beleidsmaker: de geleerde hoveling, tegelijk dicht bij de koninklijke macht van Castilië en centraal acteur in het joodse gemeenschapsleven. Twee personen genaamd Todros illustreren deze tak, en het moderne onderzoek heeft hen beter weten te onderscheiden.

Todros ben Judah ha-Levi Abulafia (1247–na 1300) was een van de laatste grote Hebreeuwse dichters van het middeleeuwse Spanje. Werkend in de kring van het hof van Alfonsus X de Wijze en later Sancho IV van Castilië, stelde hij een uitgebreide verzameling samen, de Gan ha-Meshalim ve-ha-Hidot (« De Tuin der gelijkenissen en raadsels »), waarin liefdepoëzie, satire, lofzangen en gelegenheidsstukken door elkaar vloeien. Zijn werk vormt een waardevol getuigenis over het intellectuele, sociale en morele leven van joden aan het hof, verscheurd tussen de glans van koninklijke dienst en de interne spanningen van de gemeenschap. Het onderzoek dat aan hem is gewijd, toont aan dat hij de spiegel was van een tijd waarin de joodse cultuur van Toledo verfijning van het hof combineerde met religieuze onrust [Sáenz-Badillos, 1994].

De poëzie van Todros ben Judah is verre van een louter hofversieringen. In het Hebreeuws, in het midden van het christelijke Castilië, handhaafde hij een taal en geheugen — weigering van assimilatie door kunst, verdediging van een culturele identiteit door literaire voortreffelijkheid. Deze trouw aan de taal der voorvaderen, aan het Hebreeuws als vector van schoonheid en van gebed, berust op een deugd die het middeleeuwse judaïsme voortdurend heeft gekweekt: de overtuiging dat het Hebreeuwse woord op zichzelf een daad van weerstand en collectief geheugen is. De dichter onderging trouwens de wisselvalligheden van koninklijke gunst, met name de collectieve opsluiting van joodse hofelingen onder Alfonsus X, een beproeving waarvan zijn werk het spoor draagt. In de gedichten die achter de tralie's werden geschreven, drukt zich de verbinding tussen persoonlijk lijden en collectief lot van Israël uit met een kracht die weinig andere teksten uit die tijd evenaren.

Naast hem, maar in een heel ander register, staat Todros ben Joseph ha-Levi Abulafia (ca. 1220–1298), een vooraanstaand figuur in de joodse gemeenschap van Toledo en een van de voornaamste vertegenwoordigers van de kabbala in Castilië. Invloedrijke persoon, ook hij verbonden met hoofse kringen, was hij tegelijk een gemeenschapsleider en een mystic, auteur van kabbalistieke werken zoals de Otsar ha-Kavod, een commentaar op de aggadische gedeelten van de Talmud in het licht van de esoterische leer. Hij behoorde tot die stroming van de Castiliaanse theosofische kabbala die, parallel aan het singuliere avontuur van Abraham Abulafia, de horizon voorbereidden waarin de Zohar zou opkomen. Het onderzoek heeft de rol van deze kabbala van Toledo benadrukt als kruispunt tussen filosofisch intellectualisme en mystieke speculatie [Idel, 1988].

Deze twee Todros, vaak verward in oude naslagwerken, herinneren eraan dat de naam Abulafia meerdere vocaties binnen dezelfde generatie en dezelfde stad omvatte. De familie was om beurt, en soms tegelijk, bewaarster van de wet, stem van de poëzie en brandpunt van de mystiek. Deze veelzijdigheid is niet onbeduidend: zij zegt veel over de centrale plaats van de Abulafia in de joodse samenleving van Toledo, waar de nabijheid van koninklijke macht, de rijkdom van het gemeenschapsleven en de speculatieve effervescentie zich combineerden. De dichter en de kabbalalist, beiden, getuigen van een moment waarin de lineage zich in het hart van de grote culturele veranderingen van het Iberische judaïsme bevond [Sáenz-Badillos, 1994 ; Idel, 1988].

Van alle figuren van de lineage, is Abraham ben Samuel Abulafia de meest universeel bekende, en degene wiens werk, sinds Gershom Scholem en vooral Moshe Idel, de diepste vernieuwing heeft uitgelokt. Geboren in Saragossa in 1240, gestorven na 1291, ontwikkelde hij een radicaal originele mystieke weg, onderscheiden van de theosofische kabbala van de sefirot: de profetische kabbala of extatische, gebaseerd op technieken van combinatie van de letters van het Hebreeuwse alfabet, permutatie van de Goddelijke Namen en ademhaling, gericht op het uitlokken van een ervaring van losmaking van de ziel en profetische vereniging [Idel, 1988].

Het parcours van Abraham Abulafia was dat van een zwerveraar. In search naar de legendaire rivier Sambation en de verloren stammen, reisde hij door het Land Israël, Griekenland, Italië. Zijn intellectuele itinerarium voerde hem naar een gedurfde synthese tussen de Gids der dwalenden van Maimonides — die hij commentarieerde en als een esoterische tekst beschouwde — en mystieke doctrines van letterncombinatie erfgenaam van met name de Sefer Yetsira en de Asjkenazische piëtisten. Deze articulatie tussen maimonidisch rationalisme en extatische ervaring vormt een van de meest opmerkelijke originaliteiten van zijn denken, dat de onderzoek uitvoerig heeft geanalyseerd [Idel, 1988 ; Wolfson, 2000].

Het meest opzienbarende episode van zijn biografie was zijn poging, in 1280, paus Nicolas III in Rome te ontmoeten, met een messiaans doel dat onduidelijk bleef — misschien om namens het Joodse volk te pleiten, misschien gedreven door een persoonlijke profetische roeping. De onderneming had hem bijna het leven gekost; volgens de traditie redde de plotselinge dood van de paus hem. Dit episode, en Abulafia's profetische en quasi-messianische pretensies, bezorgden hem de vijandschap van Salomon ibn Adret, de grote halakhische autoriteit van Barcelona, die hem heftig veroordeelde. Gemarginaliseerd tijdens zijn leven in de officiële rabbijnse wereld, oefende Abraham Abulafia desalniettemin een aanzienlijke ondergrondse invloed uit [Idel, 1988].

In deze Romeinse onderneming, hoe extravagant zij ook mag lijken, is iets te lezen dat diep verankerd is in de Joodse traditie: het idee dat de profeet ook een intercedent is, dat het woord van Israël zich tot de machthebbers van de wereld moet kunnen doen horen. Abraham Abulafia ging niet naar Rome om zich te bekeren noch om materiële voordelen te onderhandelen; hij ging ernaartoe gedreven door een profetische overtuiging, dragend de zaak van een volk. De buitensporigheden van de daad mogen niet doen vergeten de traditie waaruit zij voortkomt: die van de wijzen die voor keizers hebben gestaan, van de intercedenten die voor Israël in vreemde hoven hebben gepleit. Zijn durft tegenover de machtigste vreemdeling — de paus — is ook een uiting, zij het verward en riskant, van de Joodse verhouding tot universele gerechtigheid.

De moderne wetenschappelijke analyse heeft de rijkdom van zijn hermeneutiek, zijn theosofie en theurgde aan het licht gebracht, en de samenhang van een systeem waarin de taal zelf instrument van zaligheid wordt [Wolfson, 2000]. Zijn meditatiestechnieken op de letters, zijn opvatting van profetie als ervaring toegankelijk via geestelijke oefening, zijn durft om confessionele grenzen over te steken, maakten hem een bijzondere denker, wiens nageslacht zich voortzette in de kabbala van Safed, in bepaalde stromingen van het chassidisme, en tot in de belangstelling van de modernen voor de mystieke technieken van de taal. Abraham Abulafia belichaamt dus de visionair tak van de lineage: niet meer de wet, maar de ervaring; niet meer het commentaar op de heilige tekst, maar haar transmutatie in weg van extase [Idel, 1988 ; Wolfson, 2000].

Het erfgoed van de Abulafia beperkt zich niet tot de werken van hun auteurs; het wordt voortgezet in de lange duur van het Sefardische mystieke denken. De kastiliaanse kabbala van de dertiende eeuw, waaraan Todros ben Joseph Abulafia bijdroeg en, op heterodoxe wijze, Abraham Abulafia, vormde een van de voedingsbodems waaruit de grote theosofische synthese ontstond die culmineerde in de Zohar en, later, in de kabbala van Safed. Historici van de joodse mystiek hebben de plaats van Toledo als kruispunt hersteld waar rationalistische en mystieke intellectuelen elkaar troffen, en waar een beslissend deel van de middeleeuwse kabbalistieke speculatie werd gesmeed [Idel, 1988].

Deze nageslacht laat zich aflezen in de Spaanse kabbalistieke traditie zoals zij na de uitzetting werd gesystematiseerd. Het werk van Meïr ibn Gabbay getuigt bijvoorbeeld van de manier waarop het discours van de Spaanse kabbala werd verzameld, geordend en doorgegeven aan de generaties van de ballingschap, waarbij de bijdrage van de kastiliaanse meesters van de dertiende eeuw werd geïntegreerd in een blijvende synthese [Goetschel, 1981]. Via dit relais bleven de intuïties die ontstonden in de Toleaanse omgeving waar de Abulafia zich onderscheidden, het Sefardische denken voeden, lang na het verdwijnen van hun auteurs.

Men moet hier geschiedenis en Memory samen vasthouden. Het archief stelt vast met zekerheid het bestaan en werk van de grote Abulafia van de dertiende eeuw; maar de traditie heeft rond hen een collectieve Memory geweven die versterkt, vereenvoudigt en soms verwarrt. Abraham Abulafia bijvoorbeeld werd verschillend waargenomen: veroordeeld als messiaanswaanzinnige tijdens zijn leven, vervolgens gerehabiliteerd door bepaalde latere stromingen als een meester van de extatische weg. De Ramah werd op zijn beurt verheven tot beschermfiguur van de anti-rationalistische orthodoxie, met het risico de complexiteit van zijn denken uit te wissen. Deze afwijkingen tussen de historische persoon en zijn Memory vormen juist de plaats waar de historicus voorzichtig moet werken, het document onderscheidend van de legende die eraan is gegreid [Idel, 1988; Ben-Shalom, 2007].

De verspreiding van de naam Abulafia door de diaspora's behoort tot deze zone van kruising. Ingeschreven onder de Sefardische familienamen die van generatie op generatie werden doorgegeven, werd hij, na 1492, gedragen door families verspreid over de Middellandse Zee, waarvan de precieze verbinding met de middeleeuwse Toleaanse oorsprong niet altijd aantoonbaar is. De continuïteit van de naam zegt dan eerder een gedeelde Sefardische Memory dan een zekere genealogie aan, waarin het prestige van de grote middeleeuwse Toleaanse voorouders een gemeenschappelijk symbolisch erfgoed bleef. De naam Abulafia dragen in een Ottomaanse of Noord-Afrikaanse gemeenschap van de zestiende eeuw was ook, al dan niet onbewust, zichzelf plaatsen in het licht van de meesters van het verleden — een discrete vorm van memoriale vroomheid.

De la dispersie tot nieuwe centra (16de eeuw en later)

De verdrij­ving van 1492 verstrooide de joden van Spanje over het hele Middellandse Zeegebied, en met hen de dragers van de naam Abulafia. Hoewel de documentatie van de Toleaanse stam zich in de eeuwen van de exile verliest, duikt de patroniem weer op in de Sefardische gemeenschappen van het Osmaanse Rijk, Italië, Palestina en de Maghreb, verbonden aan rabbijnen, geleerden en notabelen. Deze verspreiding past in de algemene beweging van de Sefardische netwerken na 1492, die in islamitische landen en in Italië een intens communautair leven heropbouwden, gekenmerkt door het Hebreeuws drukwerk, talmudische akademies en commerciële banden.

In deze wereld van de exile bewaarde de Sefardische cultuur ook haar liturgisch en muzikaal erfgoed, waarvan de geschiedenis werd nagetraceerd door de eerste grote musicologen van het jodendom: de tradities van cantillatie en Sefardisch synagogaal gezang, van generatie op generatie doorgegeven, verlengden in de diaspora het erfgoed van het verloren Spanje [Idelsohn, 1929]. Het is binnen dit culturele kader dat de rabbijnse figuren met illustere Sefardische namen zich aftekenen, bewaaksters van een Andalusisch geheugen dat in nieuwe contexten werd herinvesteerd.

De Maghreb biedt een bijzonder verlichtend voorbeeld van deze diasporische vitaliteit. Abraham ben Mordecai Ankawa, rabbijn en Marokkaanse rechtsgeleerde uit de 19de eeuw, belichaamt dit Noord-Afrikaanse Sefardische jodendom dat erfgenaam is van Spanje. Actief in Marokko speelde hij een leidende rol in de codificatie van het recht en de gebruiken van de joden in zijn gebied, en zijn naam is verbonden aan de opkomst van het Hebreeuws drukwerk, vooral door zijn banden met de uitgeverij van Livorno, draaitafel van het Joodse Middellandse Zeegebied boek [Encyclopedia.com ; Fenton, 2012]. Zijn werk verzamelde en fixeerde verzamelingen van gebruiken en responsa, en droeg eraan bij om aan de Magrebijnse gemeenschappen een Sefardisch halachiësch erfgoed door te geven dat afkomstig was van middeleeuws Spanje [Encyclopedia Judaica].

Deze figuren van de exile, of zij al dan niet rechtstreeks de naam Abulafia dragen, tekenen de diasporische voortzetting van de wereld waarvan de Toleaanse stam een van de toppen was. Zij tonen hoe het Sefardische erfgoed — halachiësch, mystiek, liturgisch, redactioneel — zich van middeleeuws Spanje tot aan de Ottomaanse en Magrebijnse gemeenschappen van de moderne tijden verspreidde en heruit­vond [Idelsohn, 1929 ; Fenton, 2012]. Men moet echter de vereiste voorzichtigheid in herinnering brengen: de continuïteit tussen de middeleeuwse stam en de latere dragers van de naam berust vaak op het waarschijnlijke eerder dan op het aangetoonde, en dit hoofdstuk verbindt deze momenten evenzeer door culturele afstamming als door geattesteerde genealogie.

Onder de Abulafia van de exile wier sporen het meest grondvast zijn gedocumenteerd, verdienen degenen die zich in de 16de eeuw in Safed vestigden vermelding. De stad in Galilea was toen het wereldcentrum van de kabbala — daar schreef Joseph Karo de Sjoelechan Aroekh, daar ontwikkelde Mozes Cordovero zijn theosofisch systeem, daar zou Isaac Loeria de Joodse mystiek revolutioneren. Dat dragers van de naam Abulafia aan deze buitengewone intellectuele omgeving hebben kunnen bijdragen, zij het bescheiden, past in de logica van een stam waarvan verscheidene leden twee eeuwen eerder aan de geboorte van de Kastiliaanse kabbala hadden deelgenomen. Deze waarschijnlijke band tussen Toledo en Safed — tussen Abraham Abulafia en de Loeriaanse kring — blijft een hypothese die de geschiedenis van de ideeën uitnodigt zorgvuldig te onderzoeken, zonder er een zekerheid van te maken.

De geschiedenis van een lignée stopt nooit bij de drempel waar de archieven schaars worden. Zij gaat door, soms op onverwachte wijze, via individuen die de naam dragen zonder altijd volledig te begrijpen wat deze bevat. David Samuel Harvard Abulafia (12 december 1949 – 24 januari 2026) was een van deze late erfgenamen wiens werk op meer dan één manier resoneert met de plurieeuwse intellectuele roeping van de lignée.

Geboren te Twickenham, in het Middlesex, was David Abulafia de zoon van Leon Abulafia, een Sefardische jood wiens voorouders Spanje verlieten tijdens de uitwizing van 1492 om zich in Galilea te vestigen en gedurende generaties te leven in Tiberias. Zijn vaderlijke grootouders, beiden afkomstig uit koopmansfamilies, ontmoetten elkaar in Marokko voordat zij zich in Engeland vestigden. Dit familiale parcours — Spanje, Galilea, Maghreb, Engeland — vat op zichzelf de grote routes van de Sefardische diaspora samen die dit boek heeft nagegaan. De naam Abulafia, waarvan David zelf wist dat zij het spoor van de grote voorouders uit Toledo droeg, werd voor hem een kompas: hij koos ervoor zijn leven te wijden aan de geschiedenis van de Middellandse Zee, datzelfde gebied waar zijn voorouders tussen ballingschappen en wederopbouw hadden gevaren [Faculty of History, University of Cambridge].

Zijn universitaire carrière verliep bijna volledig aan Cambridge. Hij werd in 1974 Fellow van Gonville and Caius College, in 1978 benoemd aan de Faculty of History, waar hij van 2000 tot zijn pensionering in 2017 Professor voor Middellandse-Zeegeschiedenis was, daarna Professor emeritus. Hij werd ook gekozen tot Fellow van de British Academy en lid van de Academia Europaea. De samenhang van zijn loopbaan is opvallend: zijn vroegste publikaties, gewijd aan de banden tussen het Normandische koninkrijk Sicilië en de Italiaanse maritieme republieken (The Two Italies, 1977), of aan de economische rol van de Catalanen in de middeleeuwse Middellandse Zee (A Mediterranean Emporium, 1994), getuigen van een voortdurende belangstelling voor uitwisselingen tussen beschavingen, rondtrekkende kooplieden, havens als ontmoetingsplaatsen — allemaal thema's die, als in een spiegel, verwijzen naar de Sefardische geschiedenis zelf [Faculty of History, University of Cambridge].

Het meesterwerk van David Abulafia, The Great Sea: A Human History of the Mediterranean (Oxford University Press, 2011), vormt het hoogtepunt van dit intellectuele project. Bijna achthonderd pagina's, achtendertig hoofdstukken, een doortocht door de menselijke geschiedenis van de Middellandse Zee van de prehistorische kusten tot de drempel van de 21ste eeuw: het boek is, volgens allen die het kenden, een monument van geleerdheid en vertellend elan. De index alleen loopt over vijfenvijftig pagina's. Het werk werd in 2013 bekroond met een van de allereerste British Academy Medals, een priempenning van de hoogste Britse academische instelling [The British Academy ; Sephardic Horizons]. De Middellandse Zee wordt daarin beschreven niet als een homogene geografische ruimte maar als een zee van contacten, uitwisselingen, fricties tussen culturen — een diep Sefardisch wereldbeeld, waar de grens nooit een absolute scheiding is maar een plaats van ontmoeting en transformatie.

Het is veelbetekenend dat David Abulafia zijn Sefardische erfgoed opzettelijk « op zijn mouw droeg », zoals een recensent van het werk schrijft [Sephardic Horizons]. Hij heeft zijn familiale identiteit nooit van zijn wetenschappelijk project gescheiden. In de interviews en voorbesprekingen die hij toestond, erkende hij expliciet dat de naam Abulafia hem voor een bijzondere verantwoordelijkheid had geplaatst: die van de Middellandse Zee haar menselijke complexiteit terug te geven, de Joden daarin in te schrijven niet als slachtoffers van de geschiedenis maar als handelen van haar vruchtbaarste uitwisselingen — kooplieden, geleerden, vertalers, gidsen tussen werelden. Deze ethische dimensie van zijn historische werk behoort tot de Joodse deugd van Zikaron, herinnering als daad, verplichting en grondslag van identiteit.

Zijn biografie van Frederik II van Hohenstaufen (1988) vormt nog een ander voorbeeld van deze bijzondere blik: in zijn aandacht te richten op een keizer gefascineerd door Arabische, Joodse en Christelijke culturen, die aan zijn hof in Palermo geleerden van alle herkomsten verzamelde, bracht David Abulafia een vorm van keizerlijke convivencia aan het licht die op zijn manier het Toleaanse model vooruitliep dat zijn voorouders hadden gekend. Het is misschien geen toeval dat het Normandische Sicilië — kruispunt van talen en tradities — zijn eerste grote onderzoeksgebied was. De middeleeuwse Middellandse Zee die hij beschreef was ook die waarin families als de zijne hadden floreerд, gedacht en gebeden.

David Abulafia stierf op 24 januari 2026, op de leeftijd van zesenzeventig jaar. Zijn dood werd door Britse, Italiaanse en mediterrane academische instellingen betreuerd als het verlies van een onvervangbare historicus. De getuigenis van een van zijn voormalige promovendi, gerapporteerd door de Faculty of History van Cambridge kort na zijn dood, zegt dat zijn woorden « altijd even geruststellend » waren — discrete portret van een man wiens gezag, als dat van de Ramah in andere tijden, zich uitoefende door de kwaliteit van het woord en de nauwkeurigheid van het denken. De Cambridge-geleerde en de Toleaanse besluitvormer hebben elkaar misschien nooit gekend, gescheiden door acht eeuwen geschiedenis; maar dit boek heeft tot doel aan te tonen dat iets tussen hen circuleert — niet alleen een naam, maar een manier van in de wereld staan door kennis.

Het is belangrijk om geen continuïteiten af te dwingen en de genealogie niet te romantiseren. Dat David Abulafia rechtstreeks en met zekerheid afstamt van de Ramah of van Abraham de kabbalist, blijft onbewijsbaar. Wat we weten is soberder en even ontroerend: zijn voorouders waren Séfarades uit Galilea, waarvan de familie Spanje in 1492 had verlaten, stellig in hun naam en daarmede een geheugen. Dit geheugen voedde een wetenschappelijke roeping die de Middellandse Zee — en de Joden die daar leefden — een deel van hun geschiedenis en waardigheid heeft teruggegeven. In die zin is David Abulafia inderdaad een erfgenaam van de lignée, niet door zeker bloed maar door de voortzetting van de shem tov — de goedenaam behouden door de voortreffelijkheid van het werk.

De lineage Abulafia, doorlopen van het andalusische Saragossa naar het kastiliaanse Toledo, en vervolgens verspreid in de diaspora's van de ballingschap tot aan de kusten van Galilea en de universiteiten van Engeland, biedt het verdichte beeld van een sefaradische geschiedenis in haar diepte en verscheidenheid. In haar middeleeuwse kern stralen twee figuren: Meïr ha-Levi Abulafia, de Ramah, rechtsgeleerde en grondlegger van de iberische rabbijnse literatuur, bewaarder van de wet en de tekst [Ben-Shalom, 2007]; en Abraham Abulafia, zwervende profeet en schepper van de extatische kabbala, heraut van een mystiek van de taal [Idel, 1988; Wolfson, 2000]. Tussen deze twee polen — de halakha en de extase — ontplooide de familie nog steeds de hofpoëzie van Todros ben Judah en de theosofische kabbala van Todros ben Joseph, getuigend van een veelzijdigheid die van de Abulafia's een van de meest vervulde families van het Toleaanse jodendom maakte [Sáenz-Badillos, 1994; Idel, 1988]. Aan het einde van de diasporatische reis sloot David Abulafia de cirkel met een werk van historicus gewijd aan de Middellandse Zee, erfgenaam van een sefaradische blik op de binnenlandse zee die zijn voorouders hadden overgestoken.

Aan het einde van deze reis dient zich een onderscheid aan, dat het hele werk zal hebben geleid. Er is de Abulafia van het archief — de werken, de responsa, de poëtische verzamelingen, de kabbalistische verhandelingen, de geschiedenisboeken, gedateerd en geattesteerd — en er is de Abulafia van de Herinnering, deze naam geworden tot symbolisch erfgoed van de verspreide sefaraden, doorgegeven van generatie op generatie ver voorbij elke aantoonbare genealogie. De eerlijkheid van de historicus bestaat erin beide samen te houden zonder ze te verwarren: erkennen wat het document vaststelt, wat de traditie doorgeeft, en wat gissing blijft.

Wat deze lineage bovenal heeft uitgedrukt — door de eeuwen, de ballingschappen, de zo verschillende vocaties van haar leden — is kennis als daad van identiteit en als dienst. De Ramah droeg de Torah over opdat de wet levend zou blijven in een wereld die veranderde. Abraham de kabbalist transmuteerde de letters van dezelfde Torah in een weg van geestelijke ervaring, weigerend tekst en ziel te scheiden. Todros de dichter bewaarde ervan de taal in schoonheid, Todros de mysticus zocht ervan de verborgen diepte. De rabbijnen en drukkers van de ballingschap vervolgden ervan de letter in de diaspora's. En David de historicus, door de geschiedenis te schrijven van de zee die zijn voorouders hadden overgestoken, gaf aan het collectieve geheugen terug wat het hem had gegeven: een naam, een vocatie, een waardigheid. Deze blijvende permanentie van kennis als plicht en als genade — Torah li-shmah, studie voor zichzelf, in dienst van het leven — is de deugd die de joodse traditie door de eeuwen heeft gedragen en die de lineage Abulafia heeft belichaamd, elk op zijn manier, met opmerkelijke standvastigheid.

De naam, die « de vader van het goede fortuin » betekent, zou door de eeuwen heen een heel bijzonder fortuin dragen: dat van de geest.