Familie Aboudi

Een patroniem is op zichzelf een archiefstuk. Die van Aboudi behoort tot de uitgebreide familie van judeo-noordafrikaanse namen gevormd op de Arabische wortel ʿ-b-d, die dienst, aanbidding, onderworpenheid aan God uitdrukt — dezelfde wortel waaruit abd, de dienaar, en ʿibāda, de aanbidding, voortkomen. Toledano maakt ervan een vergroting van abid, de slaaf in de zin van dienaar, ondersteund bedoeld van God, en leest daarin de aanduiding van een karakter: de zeer vrome [J. Toledano, Une histoire de familles]. De vorm zelf, met zijn uitgang in -i die waarde geeft aan relatie of toebehoren, plaatst de drager in een stabiele eigenschap, bijna een roeping: hij die, boven allen, gemerkt is door goddelijke dienst.

Deze lezing sluit aan bij wat de grote namenrepertoria voor de namen van de Joden van Maghreb hebben vastgesteld. Het referentiewerk van Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, heeft aangetoond hoeveel de Arabische laag van de Noord-Afrikaanse joodse namenkunst puurt uit een religieus lexicon dat gemeenschappelijk is voor beide gemeenschappen, waar namen van devotie overvloedig voorkomen [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978]. De naam Aboudi zelf wordt geattesteerd in de namenopname van Maurice Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord (1936), die deze aan de regio Algiers koppelt en deze relateert aan de Arabische naam ʿabbūd, die patroniem werd [Maurice Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord, 1936]. De convergentie van beide bronnen — de ene Algerijns en documentair, de ander pan-noordafrikaans en semantisch — geeft de naam een sterke basis, hoewel bescheiden.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De mémoire zegt van een vrome man; het archief bevestigt een werkelijke, gelokaliseerde, overdraagbare naam. En deze ontmoeting werpt licht op een deugd die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: de overtuiging dat de naam verbindt. Een kind dienaar van God noemen, is van zijn hele bestaan een daad van kavana, van naar de Hemel gerichte bedoeling, maken. In Noord-Afrika zoals elders in Israël was vroomheid nooit zaak van voorbehouden mysticisme: het werd geleefd in nauwgezet respect voor de geboden, in regelmatig bezoek aan de synagoge, in heiligmaking van het dagelijkse. De lignée Aboudi had, nog voordat zij een schriftelijke geschiedenis had, dus reeds een geestelijk programma in zijn patroniem gegraveerd.

Dat de naam Aboudi onverschillig door joden en moslims werd gedragen, is geen detail: het is de handtekening van een lange geschiedenis van samenleven, linguïstische nabijheid en verweven lot. Aan de zuidelijke kusten van de Middellandse Zee vormden de Joden gedurende dertien eeuwen een voortdurende aanwezigheid in een overwegend moslimwereld, delend in de Arabische taal, haar vormen van beleefdheid, haar namen en zelfs haar uitdrukkingen van vroomheid. De geschiedenis van de Joden van Algerije strekt zich dus over een zeer lange tijd uit, van de zevende tot de twintigste eeuw, in een voortdurende verwevenheid met de omringende moslimmaatschappij. In Tunesië eveneens steekt de joodse aanwezigheid haar wortels in de Oudheid en ontvouwt zich tot de hedendaagse tijd, verweven met die van de moslimmeerderheid.

Deze nabuurschap was noch idyllisch noch eenvormig somber. Het kende perioden van relatieve tolerantie, waar de dhimmis — de beschermden van het Boek — hun beroepen uitoefenden en hun godsdienst beoefenden, en perioden van strengheid waar de moeilijkheid van de economische context en de verharding van het religieuze zwaarder op hen wogen. De joodse traditie heeft van deze verhouding tot de vreemdeling en tot de gastmaatschappij een permanente morele beproeving gemaakt: leven onder de volken zonder jezelf te verliezen, de autoriteiten eren zonder de Wet te verloochenen, de burgerlijke vrede (darkhei shalom) cultiveren terwijl je je identiteit bewaart. Een familie die in de taal van de moslimmeerderheid zelf dienaar van God genoemd wordt, belichaamt in haar naam zelf dit joodse vermogen om een gedeelde cultuur in te wonen zonder jezelf te vergeten.

De vestiging, eind Middeleeuwen, van judeo-Spaanse geleerden die de vervolgingen uit Castilië ontvluchtten — in 1391 en vervolgens bij de uitzetting van 1492 — kwam de gemeenschappen van de Maghreb opnieuw samenstellen, vooral in Algerije en Marokko, en bracht daarmee een hoge talmudische wetenschap en nieuwe families mee [Geschiedenis van de Joden in Tunesië ; ref:4]. De inheemse gemeenschappen, toshavim genoemd, en de nieuwkomers megorashim leerden samen te leven, niet zonder spanningen. Hoewel de naamkunde Aboudi eerder verbindt met de lokale Arabische traditie dan met de Iberische, plaatst zij de lignage aan de kant van de ingeburgerde, van deze Magrebijnse families wier aanwezigheid voorafging aan de komst van de uit Spanje verbannen — getuigen van de inheemse diepte van het Noord-Afrikaanse jodendom.

Het is in Algerije, en in het bijzonder in de regio Algiers, dat de naam Aboudi zijn meest duidelijke documentaire verankering vindt, volgens de inventaris van Eisenbeth [Maurice Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord, 1936]. Het is passend om de lignée hierin opnieuw in te plaatsen in het concrete weefsel van de stedelijke gemeenschappen die het Algerijnse jodendom vormden. De Joden vestigden zich langs de kust en in de steden van het binnenland — van Oran tot Constantine, van Tlemcen tot Algiers, van Bougie tot Médéa —, vormend oude en levendige gemeenschappen [Histoire des Juifs en Algérie]. In deze steden oefenden zij ambachtsberoepen en handel uit, brachten synagogen en scholen tot leven, en onderhielden, ondanks de wisselingen van fortuin, een intens religieus leven.

De geschiedenis van het Algerijnse jodendom werd diep ontwricht door de Franse verovering vanaf 1830, vervolgens door het decreet Crémieux van 1870 dat, door collectief het Franse burgerrecht toe te kennen aan de inheemse Joden van Algerije, hen losrukte uit hun eerdere status en hun plaats tussen de gemeenschappen duurzaam veranderde. Benjamin Stora heeft dit lot beschreven als dat van drie opeenvolgende ballingschappen — het zich verwijderen van de Arabische cultuur, vervolgens assimilatie in Frankrijk, vervolgens vertrek naar het moederland in 1962 —, een traject van ontwortelinging waar de ziel van een gemeenschap op het spel stond. De Aboudi's van Algerije, als de andere families, moesten door deze verschuivingen gaan: van het Arabisch naar het Frans, van de hara naar de moderne wijk, van de status van beschermde naar burger, vervolgens naar ballingschap.

In deze geschiedenis was de meest voortdurend ingeroepen deugd de trouw — trouw aan de Wet, aan de synagoge, aan de gedachtenis van de vaderen — tegenover de krachtige krachten van aculturatie. Waar de naam dienaar van God zei, stelde de geschiedenis voor om, generatie na generatie, te kiezen wat men bewaarde en wat men verloor. Dat bescheiden families, ondanks de rampen, bleven doorgaan met het overdragen van de kalender van feesten, besnijdenis, bar-mitsva en kaddish voor de doden, dat is een discrete heroïsme die de traditie van Israël evenzeer eert als de wetenschap van de grote meesters: de volharding van de nederigen in het verbond.

Toledano wijst erop dat de naam Aboudi ook in Tunesië werd gedragen [J. Toledano, Une histoire de familles]. Dit Tunesische aspect verdient aandacht, want het jodendom van de Regentschap bood aan de vroomheid en liefdadigheid — deze twee deugden die de naam Aboudi oproept — een opmerkelijk gestructureerd gemeenschappelijk kader. De gemeenten van Tunis, Sousse, Sfax en de steden van de Sahel organiseerden zich rond de synagoge, het rabbijnse gerechtshof en een dicht netwerk van liefdadigheidsinstellingen. Het onderzoek van Claire Rubinstein-Cohen naar de joodse gemeente van Sousse toonde aan hoe deze gemeente in een eeuw (1857-1957) van oriëntaliteit naar verwestering overging, terwijl zij haar religieuze kaders en onderlinge steunwerk behield.

De tsedaka — rechtvaardigheid-liefdadigheid — was in de Maghreb niet een occasionele deugd maar een instelling. Elke gemeente onderhield haar broederschappen die belast waren met het helpen van armen, het voorzien van wezen van bruidsschatten, het zorg dragen voor zieken en het begraven van doden volgens de Wet. Het judeoarabische jodendom van Tunesië, rijkelijk gedocumenteerd door Joseph Chetrit in zijn werken over de judeoarabische literatuur van de Maghreb, produceerde een populaire cultuur van vroomheid — liederen, jammerklachten, hymnen van feesten en rouwperioden — waarin de gevoeligheid van de eenvoudigen zich veel meer uitsprak dan de speculatie van de geleerden. Een familie met de naam dienaar van God vond in deze wereld haar natuurlijke element: dat van een jodendom van het hart, waar de toewijding zich in Arabisch dialect evenzeer uitsprak als in het Hebreeuws.

Dit gemeenschappelijk leven kende zijn donkerste uur tijdens de Tweede Wereldoorlog. Onder de Duitse bezetting van Tunesië, van 9 november 1942 tot 8 mei 1943, ondergingen de joodse bevolking inbeslagnames, dwangarbeid, plunderingen en deportaties, zoals vastgesteld door het verzamelwerk onder redactie van Claude Nataf. In deze beproeving moesten de gemeenten uit hun eigen solidariteitsvoorraden putten om de zwaksten te beschermen, gijzelaars vrij te kopen, mannen die naar arbeidskampen werden gestuurd van voedsel te voorzien. De zorg voor de ander, kardinale waarde van Israël, werd daar een vitale noodzaak. Wij kennen de namen niet van de Aboudi die deze maanden van angst doormaakten; maar wij weten dat de gemeente waarvan zij lid waren standhield door deze onderlinge steun, en dat hun naam hen zelfs aan de kant van degenen plaatste die, door God te dienen, hun naasten dienen.

Toledano stelt vast dat in de twintigste eeuw Aboudi een zeer zeldzame naam was [J. Toledano, Une histoire de familles]. Deze zeldzaamheid is geen zwakte; het is een kenmerk. Niet alle lignées zijn bestemd om uit te groeien tot talrijke dynastieën; sommige blijven, door de eeuwen heen, enkele trouwe huishoudens, een handvol families die een naam dragen zoals men een vlam bewaart. De demografische discretie van de Aboudi is die van een lignée geworteld in een nauwkeurig bepaald grondgebied — het gebied rond Algiers, de Sahel van Tunesië — in plaats van verspreid door de grote handelsmigraties.

De mémoire van zulke families leest zich niet in de grote kronieken maar in de registers van de gemeenschappen, de lijsten van bijdragers voor de eredienst, de trouwakten en de grafstenen — bronnen waarvan velen werden verspreid of verloren gingen bij de massale vertrekken in het midden van de twintigste eeuw. Met de onafhankelijkheid van de Maghreb-landen vertrokken bijna alle Joden van Algerije in 1962 naar Frankrijk, terwijl de Joden van Tunesië in aantal naar Frankrijk en Israël emigreerden. De Aboudi volgden, naar alle waarschijnlijkheid, deze exoduswegen die het Noord-Afrikaanse jodendom van de zuidoever naar de noordoever van de Middellandse Zee brachten, en tot in het Land Israël.

Wat de traditie van deze bescheiden lignées bewaart, is precies hun bescheidenheid — deze deugd die het jodendom op de eerste plaats stelt, naar het voorbeeld van Mozes, gezegd de meest bescheiden der mensen. Knecht van God zijn zonder knecht van eerbewijzen te zijn; het verbond handhaven zonder licht op te eisen; een naam, een gebedstal en een feestencalender doorgeven aan generaties die geen spoor hebben achtergelaten in de geschiedenisboeken: dat is de geheime eer van de Aboudi. De collectieve mémoire van Israël bestaat, in wezen, uit zulke levens — anoniem, trouw, gedragen door slechts de waardigheid van de goddelijke dienst.

Aan het einde van deze zoektocht moeten we de grenzen van onze kennis toegeven. We hebben geen continue genealogie van de Aboudi kunnen reconstrueren, noch hun figuren kunnen benoemen, noch hun migraties nauwkeurig kunnen dateren: de bronnen ontbreken, en eerlijkheid gebiedt ons dit te zeggen in plaats van de stiltes met verzinsels op te vullen. Wat we weten, past in enkele woorden: een naam van Arabische oorsprong, vergroting van abid, aanwijzend de zeer vrome; een aanwezigheid die door Eisenbeth in de Algerijnse regio is bevestigd en door Toledano in Tunesië is gemeld; een blijvende zeldzaamheid in de twintigste eeuw; en het gedeelde lot van heel het Noord-Afrikaanse jodendom, van oude coëxistentie met de islam tot de verbanning van de vorige eeuw [J. Toledano ; Maurice Eisenbeth, 1936 ; ref:1 ; ref:2 ; ref:12].

Maar een naam die dienaar van God zegt, heeft geen lange kroniek nodig om zijn les over te brengen. Tussen al de deugden die de joodse traditie heeft gedragen — gerechtigheid, liefdadigheid, talmudische kennis, economische activiteit, betrokkenheid in de gemeenschap — is het de voomheid, de avodat Hachem, de dienst aan God, die deze lignage boven alles het best heeft uitgedrukt: niet door schittering, maar door roeping ingeschreven in haar patroniem zelf, en door die hardnekkige trouw van bescheiden families die, van generatie op generatie, van hun gewone bestaan een offer hebben gemaakt. Daarin nemen de Aboudi deel aan de oudste en hoogste der deugden van Israël, die alle anderen gebiedt: dienen, met demoed, Hem wiens naam we als dienaar dragen.