Familie Abirmad

Het meest vaste uitgangspunt van deze geschiedenis is noch een datum noch een plaats, maar een woord. De familienaam Abirmad ontleedt zich volgens de regels van de Arabische naamgeving: abou (of abir in zijn samengetrokken vorm), « de vader van », « de meester van », « de eigenaar van », gevolgd door ramad (rmad), « de as ». Volgens Joseph Toledano betekent de naam dus letterlijk « de vader der as » of « de eigenaar der as », en twee interpretaties staan de lezer open: ofwel een professionele oorsprong, verband houdend met de fabricage of de handel in houtskool en as, ofwel een figuurlijke oorsprong, aanwijzend voor de uiterste demut van degene die zich met het stof en de as vergelijkt [J. Toledano, Une histoire de familles].

Deze dubbele lezing is niets toevallige. In de joodse naamkunde van Noord-Afrika, zoals die door referentiewerken is vastgesteld, wemelen beroepsnamen, en de houtskoolbrander — degene die het hout in aarden ovens verkoold, of die gloeiende kolen in de steegjes van de souk verkocht — nam een bescheiden maar onmisbare plaats in in de huishoudens van de Maghreb [J. Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord]. Abraham Laredo, in zijn magistraal werk over de namen van de Joden van Marokko, heeft aangetoond hoeveel de materie van de Marokkaanse familienamen het spoor van dagelijkse bezigheden, bijnamen en plaatsen bewaart, een echte archive van de joodse samenleving vormend [A. I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

Maar het is de tweede interpretatie die het hart van de herinnering van Israël raakt. Zeggen dat je « zoon der as » bent, is zich de woorden van Abraham tot God toe-eigenen: « ik ben maar stof en as » (afar wa-efer, Genesis 18,27). Het is van je naam zelf een belijdenis van demut maken. In een wereld waar zoveel families in hun familienaam het spoor van een voornaam voorouder, een nobele stad of een rabbijnse titel zochten, is het dragen van de naam van de as een omkering van wereldse waarden. Hier komen onomastiek en theologie samen: de naam wordt preek, en het geslacht Abirmad, zonder dat enig lid ervan dit misschien ooit heeft uitgesproken, bevindt zich ingeschreven in de grote joodse meditatie over de kleinheid van de mens voor de Eeuwige.

Om een lignage waarvan het eigen archief zwijgt te begrijpen, moet men de wereld beschrijven die het heeft gedragen. De Abirmad behoren tot het judaïsme van Noord-Afrika, een van de oudste van de diaspora. De joodse aanwezigheid in de Maghreb gaat terug tot de Oudheid, lang voor de Arabische verovering, zoals is aangetoond door de werken verzameld door Carol Iancu over Joden en judaïsme in Noord-Afrika in de Oudheid en de vroege Middeleeuwen [C. Iancu (dir.)]. André Chouraqui heeft deze duizendjarige geschiedenis getraceerd, van de Fenicische handelsposten en gemeenschappen uit de Romeinse tijd tot de grote steden van Marokko, Algerije en Tunesië [A. Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord].

In deze grote geheel verdeelden de Joden zich tussen de toshavim, autochtonen van lange datum die Arabisch en Berberisch spraken, en de megorashim, ballingen uit Spanje na 1492, dragers van de Sefardische cultuur en vaak Hispanofoon. Een Arabische naam zoals Abirmad, gevormd op de wortel rmad, wijst duidelijk naar de autochtone grondslag, die van families die lange tijd waren gevestigd, die het dialectal Arabisch van de Maghreb spraken, geworteld in de ambachtelijke beroepen van steden en dorpen. André Goldenberg heeft in zijn epos van de saga van de Joden van Noord-Afrika recht gedaan aan dit volk van ambachtslieden, smeden, kleermakers, koolbranders, wiens arbeid het gemeenschapsleven ondersteunde [A. Goldenberg, La Saga des Juifs d'Afrique du Nord].

Het is in deze voedingsbodem dat men zich de Abirmad moet voorstellen: niet in paleizen, maar in de werkplaats; niet in de Talmudische academies waarvan de namen tot ons zijn gekomen, maar in de obscure trouw van gewone mensen die de Shabbat hielden, de feestdagen eerwaardigden en de Wet van vader op zoon overdroegen. Deze anonieme trouw is zelf een kardinale deugd van het judaïsme: keva'at ittim la-Torah, de regelmatigheid van studie en praktijk, die geen roem of titel vergt, en die de Maghrébijnse gemeenschappen door eeuwen van tegenspoed hebben weten te bewaren [A. Chouraqui].

Indien de professionele interpretatie van de naam wordt aangehouden, waren de Abirmad oorspronkelijk mannen van het vuur en de as: houtskoolbranders, gloeimakersof misschien pottenbakkers of gieters die verbrandingsresidu's verzamelden. Deze hypothese, voorgesteld door Joseph Toledano zelf, berust niet op notariële akten die eigen zijn aan de familie, maar op de logica van de onomastiek en op wat men weet van de plaats van Joden in de vuurambachten in Maghreb [J. Toledano, Une histoire de familles]. Dit is waarom dit hoofdstuk meer onder veronderstelling valt dan onder het vastgestelde.

Houtskool was in de voorindustriële Maghrebijnse samenlevingen het energiemateriaal bij uitstek: het verwarmde de haarden, voedde de smederijen, bakte brood en voedsel, en deed de goudsmederijen draaien waar zoveel Joden uitblonken. De houtskoolbrander — degene die het hout stapelde, het onder de aarde begroef en dagenlang de langzame verbranding bewaakt — oefende een zwaar, vuil, slecht gezien maar noodzakelijk beroep uit voor iedereen. Men kan de symbolische draagwijdte van zulk een noodlot meten: de familie wier naam de as noemde leefde in dienst van het vuur van anderen, handen bevuild zodat de haarden van de stad konden branden.

Hier ligt, indien de hypothese juist is, een discrete figuur van de deugd van diensten — gemilut hasadim in zijn meest concrete betekenis, de zorg voor de materiële behoeften van anderen. Het judaïsme heeft nooit handarbeid veracht: de wijzen van de Talmud waren looiers, smeden, houthakkers, en men leerde dat "groot is het werk, want het eert degene die het verricht" (Nedarim 49b). Een geslacht van joodse houtskoolbranders, als men de Abirmad aldus moet lezen, zou deze waardigheid van bescheiden arbeid belichamen, deze adel van het duistere ambacht dat de traditie van Israël altijd heeft geweigerd te verachten. De as, residu van het vuur, wordt hier het teken van een bestaan volledig gewijd aan het gemeenschappelijk nut.

Laten we nu de tweede interpretatie aanhouden, die Toledano op gelijke voet plaatst: de naam Abirmad als figuur van uiterste bescheidenheid [J. Toledano, Une histoire de familles]. Dit hoofdstuk behoort tot de Herinnering en de overdracht, want het gaat niet meer om een gedateerd feit vast te stellen, maar om de betekenis uit te werken die een traditie aan een naam hecht, en daardoor aan een lignée.

Bescheidenheid — anava — is in het Joodse denken geen secundaire of decoratieve deugd. Het is de grondslag zelf van de verhouding van de mens tot God en tot zijn medemensen. De meesters van de Moussar, deze literatuur van morele opbouw die het jodendom diepgaand heeft getekend, maakten ervan de sluitsteen van elk rechtschapen leven. Zich weten « stof en as », naar het voorbeeld van Abraham, is niet zichzelf minachten, maar zichzelf juist plaatsen: niet meer, niet minder dan wat men is voor de oneindigheid van de Schepper. De grote Bahya ibn Paquda, in zijn Plichten der harten — een werk voortgekomen uit juist die Judeo-Arabische wereld waaruit de Abirmad voortkomen — wijdde aan bescheidenheid één van zijn hoofddeuren.

Dus de naam Abirmad, als hij bescheidenheid zegt, zegt hij niet uitwissing noch zelfverachting: hij zegt de juiste maat, het bewustzijn van eindigheid, het weigeren van hoogmoed. Men vertelt, in de wijsheid der wijzen, dat een man in de ene zak de herinnering moet dragen « de wereld werd voor mij geschapen », en in de ander « ik ben slechts stof en as ». De lignée die deze laatste verzen tot in haar geslachtsnaam draagt, zal door haar naam zelf deze essentiële helft van de wijsheid levend hebben gehouden — die welke het opzwellen van het hart voorkomt. Daarin nemen de Abirmad, zonder enig traktaat of preek te hebben nagelaten, deel aan een meditatie die Israël sinds Abraham heeft gedragen: dat de grootheid van de mens daar begint waar zijn voornaamheid eindigt.

De naam presenteert zich in twee vastgestelde vormen: Abirmad en Abourmad, waarbij de laatste de deeldeeltje abou (« vader van ») beter zichtbaar maakt, terwijl de eerste dezelfde wortel op verschillende wijze samentrekt en verarabiseert [J. Toledano, Une histoire de familles]. Deze orthografische schommelingen zijn geen fouten maar het kenmerk van de normale transcriptie van Noord-Afrikaanse patroniemen, die nu eens volgens de lokale Arabische uitspraak, nu eens volgens Hebreeuwse conventies, nu eens volgens de Franse schrijfwijze van het negentiende en twintigste-eeuwse koloniale bestuur zijn opgetekend. Maurice Eisenbeth toonde in zijn demografische en onomastische studie van de Joden van Noord-Afrika aan hoezeer deze variaties de identificatie van één familie door registers heen bemoeilijken [M. Eisenbeth].

Hier moet eerlijk erkend worden wat we niet weten. Geen enkele opvallende figuur uit de lineage Abirmad is tot dusverre in grote naslagwerken gedocumenteerd; geen enkel manuscript uit het bestudeerde corpus noemt deze familienaam; geen enkele nauwkeurige ontstringsdatum, geen enkele zekere vestigingsplaats kunnen zonder gissing worden gegeven. Deze stilte is geen gebrek van het verhaal: het is het verhaal zelf. De overgrote meerderheid van de Joodse families in de Maghreb heeft geen sporen in kronieken achtergelaten en overleeft slechts door haar naam, haar graven en de mondelinge herinnering van haar nakomelingen. De bibliografie samengesteld door Robert Attal herinnert eraan hoeveel hele delen van deze wereld nog moeten worden gedocumenteerd [R. Attal, Les Juifs d'Afrique du Nord : bibliographie].

De geschiedenis van de Abirmad sluit zich aan bij die van het hele hedendaagse Noord-Afrikaanse jodendom: die van de grote verspreiding. De omwentelingen van de twintigste eeuw — de Vichy-beproeving in Noord-Afrika, waarvan Michel Abitbol de geschiedenis heeft opgetekend [M. Abitbol], vervolgens de dekolonisaties en de massale emigratie naar Israël, Frankrijk en Canada, geanalyseerd in het collectieve werk onder leiding van Reeva Simon, Michael Laskier en Sara Reguer — hebben deze families die duizend jaar lang hun plaats in de Maghreb hadden behouden, naar alle windstreken verstrooid. Dat de naam Abirmad deze stormen heeft doorstaan en tot ons is gekomen, zij het als spoor, getuigt van een koppige trouw aan het geheugen van de voorouders — deze zakhor, dit « souviens-toi », dat misschien de diepste deugd van het jodendom is.

Aan het einde van dit traject moet men de eerlijkheid hebben om te zeggen wat dit Groot Boek is, en wat het niet is. Het is niet de kroniek van een voornaam geslacht waarvan de daden de archieven zouden vullen; het is de geduldig nadenking over een naam, en door die naam heen, over een lignée waarvan de grootheid erin bestond geen grootheid na te streven. Van de familie Abirmad heeft de geschiedenis bijna niets vastgehouden — noch data, noch figuren, noch grote daden. Maar zij heeft het wezenlijke vastgehouden: een naam die, volgens Joseph Toledano, tegelijker het ambacht van het vuur en de bescheidenheid van het hart uitdrukt [J. Toledano, Une histoire de familles].

Onder al de deugden die de traditie van Israël heeft gedragen — gerechtigheid, liefdadigheid, kennis, vroomheid, dienst —, is het bescheidenheid die deze lignée boven alle anderen het best zal hebben uitgedrukt. Zij zal het niet hebben uitgedrukt door verhandelingen, maar door haar naam zelf: « de zoon van de as », die tot in de burgerlijke stand toe het woord van Abraham herneemt, « ik ben maar stof en as ». En als de beroepsmatige interpretatie juist is, zal zij het hebben verdubbeld met een tweede deugd, die van de bescheiden en concrete dienst aan de gemeenschap door het werk van de kolenbrander, dit vuur gegeven aan de haarden van anderen.

Aldus sluit de lignée Abirmad, duister onder de duisteren, aan bij de grote collectieve herinnering van Israël. Want het judaïsme is niet alleen gedragen geweest door zijn giganten; het is dit veel meer geweest door die menigte van bescheiden getrouwen wier as, generatie na generatie, het nooit gedoofde vuur van de Wet en de herinnering heeft gevoed. Door deze naam te herdenken, herdenkt men hen allen.