Familie Abi'ezer

De schriftuurlijke verankering van de naam is onbetwistbaar. In de Hebreeuwse Bijbel duidt Aviʿezer aanvankelijk een clan van de stam Manasse aan, gevestigd in de regio Ophra, in centraal Cisjordanië. Uit dit clan is de rechter Gideon voortgekomen, wiens behorende bij dit clan expliciet door het Boek der Rechters wordt herinnerd: Gideon is «zoon van Joas de Abiëzriet». De naam verschijnt ook in de geslachtsregisters van het Boek der Kronieken en in het Boek Jozua, waar het grondgebied van de «zonen van Abiëzer» wordt genoemd onder de erfloten van Manasse. Ten slotte verschijnt een tweede Abi'ezer, een van de «dapperen» van David afkomstig uit Anatot, in de lijst van de koninklijke elitestrijders.

Deze voorkomen zijn niet meer dan een filologische anekdote. Zij plaatsen de naam in twee kardinale deugden die de joodse traditie in hoge mate op prijs stelde. De eerste is de juiste verhouding tot de oorlog: Gideon, de Abiëzriet, belichaamt de terughoudende strijder, degene die alleen onder bevel de wapenen opneemt en die, nadat de overwinning is behaald, de koninkschap weigert die het volk hem aanbiedt — «noch ik noch mijn zoon zullen over u heersen; de Eeuwige zal over u heersen» (Rechters 8). Deze weigering van persoonlijke macht, deze bescheidenheid voor het goddelijk gezag, zet precies de betekenis van de naam voort: de hulp komt niet voort uit de kracht van de bevelhebber, maar van de Vader. De tweede deugd is het vertrouwen gesteld in hulp van boven in plaats van in aantal — een thema dat het verhaal van Gideon in scène zet wanneer hij zijn leger verkleint opdat de bevrijding alleen aan God kan worden toegeschreven. De naam Abi'ezer draagt aldus reeds vanaf zijn bron een theologie van bescheidenheid en afhankelijkheid van de genade in zich.

De Noord-Afrikaanse Joodse onomastiek, zoals geduldig gereconstrueerd door Laredo en vervolgens Joseph Toledano, classificeert patroniemen in grote families: bijbelse en theofore namen, ambachtsnamen, toponiemen, bijnamen, namen van Spaanse origine na 1492. Abi'ezer behoort zonder enige twijfel tot de eerste categorie, die van namen welke in zich dragen een lof of een geloofsbelija [Laredo, Les noms des Juifs du Maroc, 1978]. Joseph Toledano, in zijn werk over de familienamen van de Joden van Noord-Afrika, onderstreept hoezeer de persistentie van deze theofore en bijbelse namen getuigt van een voortdurende gehechtheid aan de schriftuurlijke grondslag, van generatie op generatie doorgegeven ondanks de taalmenging van de Maghreb [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003].

Deze onomastische trouw zegt iets over de talmoedische en schriftuurlijke kennis die in de Magrebijnse gemeenschappen wordt onderhouden: een bijbelse naam behouden betekent weigering van vergetelheid van de grondleggend tekst. Waar andere bevolkingen patroniemen aannamen die los stonden van enig geheugen, handhaafden Joodse families — en in het bijzonder die met een theofore naam als Abi'ezer — een vorm van stille catechese. Bij Paul Sebag, de analist van de namen van de Joden van Tunesië, vindt men dezelfde bevinding: de patroniem is een samenvatting van religieuze geschiedenis, een levende « fossiel » van de cultuur van een groep [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie, 2002]. De naam Abi'ezer speelt dus een rol in een collectieve deugd: die van de overdracht, van het geheugen dat trouw blijft aan de Wet en de Schrift, welke de Joodse traditie in het hart van haar voortbestaan plaatst.

De geschiedenis van de Joden van Marokko en de Maghreb is onlosmakelijk verbonden met het grote breekpunt van 1492. De verjaging van de Joden uit Spanje, een politieke beslissing waarvan Maurice Kriegel de besluitvormingsmechanisme heeft geanalyseerd, wierp tientallen duizenden megorashim — de « verjaagden » — op de zuidelijke oevers van de Middellandse Zee, die zich mengden onder de toshavim, de autochtone Berbersprekenden en Arabisch sprekenden die al aanwezig waren [Kriegel, La prise d'une décision : l'expulsion des Juifs d'Espagne en 1492, 1978]. De families met theofore en bijbelse namen verspreiden zich aan beide zijden van deze scheidslijn: sommige behoren tot de oude Maghrebijnse traditie, anderen vergezellen de Iberische golf.

Voor Abi'ezer antwoorden traditie en archief elkaar zonder zich te vermengen. De familieherinnering verbindt deze achternamen graag met de oude Hebreeuwse grondslag, voorafgaand aan de hispanisering; het onomastische archief daarentegen getuigt vooral van hun aanwezigheid in het Marokkaanse gebied, waar Laredo ze heeft opgetekend [Laredo, 1978]. Deze ontmoeting tussen de twee Joodse bevolkingen — de ballingen uit Spanje en de gewortelden van de Maghreb — was ook een les in gastvrijheid voor vreemdelingen en tolerantie binnen de gemeenschap. Het kostte generaties om rituelen, talen (het judeo-Spaanse haketía tegenover het dialectaal Arabisch), juridische gebruiken op elkaar af te stemmen. De gemeenschappen van Fès, Tétouan en Meknès wisten, niet zonder spanningen, de nieuwkomers op te nemen. Sarah Leibovici toont in haar kroniek van Tétouan hoe deze steden smeltpotten werden waarin gemeenschappelijke liefdadigheid — broederschappen van weldadigheid, fondsen voor de armen en gevangenen — de samenhang van een heterogeen maatschappelijk lichaam waarborgen [Leibovici, Chronique des Juifs de Tétouan, 1984]. Een geslacht met een bijbelse naam behoort op natuurlijke wijze tot deze economie van zorg voor de ander die de halakha als een verplichting (tsedaka) stelt.

Van het midden van de 19de eeuw tot de onafhankelijkheid ondergingen de Joden van Marokko een diepe transformatie, vastgelegd in grote historische syntheses. Mohammed Kenbib heeft de coëxistentie, soms harmonieus, vaak precair, van Joden en moslimmarokkanen tussen 1859 en 1948 gedocumenteerd, gekenmerkt door de status van dhimmi, periodes van onveiligheid en de hoop gewekt door hervormingen [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948, 1994]. Robert Assaraf toonde in zijn omvangrijke geschiedenis van de periode 1860-1999 hoe de gemeenschappen — georganiseerd rond de synagoge, het rabbijnse tribunal en liefdadigheidsinstellingen — hun religieuze autonomie behielden terwijl zij zich, met de Alliance israélite universelle, openstelden voor modern onderwijs [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005].

In dit kader droegen gewone families — degenen wier namen de registers vullen zonder dat enige zich onderscheidde door spectaculaire beroemdheid — het wezenlijke der collectieve deugden van het Marokkaans jodendom: trouw aan het gebed, naleving van de Wet, buurtsolidariteit, eerlijk handwerk en handel die de mellah levend hield. Hier moet men, voorzichtig, een geslacht als Abi'ezer plaatsen: niet onder de grote beleidsmakers wier naam de geschiedenis heeft bewaard, maar in dit dichte weefsel van families die, door hun betrokkenheid bij het collectieve leven, de gemeenschap hebben doen voortbestaan. Norman Stillman herinnert eraan dat de kracht van Joodse samenlevingen in Islamitische landen juist in deze institutionele dichtheid lag — scholen, tribunalen, broederschappen — die de fragiliteit van de politieke status compenseerde [Stillman, The Jews of Arab Lands, 1979]. Eerlijkheid gebiedt het te zeggen: de bronnen behouden geen opvallende geïndividualiseerde sporen van dit geslacht; het is in de deugdzame anonimiteit van het grote aantal dat het waarschijnlijk het meest zijn waarden heeft geleefd.

De twintigste eeuw bracht de zwaarste beproeving. Onder het Vichy-regime werden de antijoodse wetten uitgebreid naar het Marokkaanse protectoraat, wat het bestaan van de gemeenschappen zelf bedreigde. Robert Assaraf heeft de bijzondere rol van sultan Mohammed V vastgesteld, die, hoewel hij rekening moest houden met de Franse autoriteit, zijn terughoudendheid jegens het verlaten van zijn joodse onderdanen demonstreerde en bijdroeg aan het beperken van de toepassing van de meest schandalige maatregelen [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997]. Voor de Joden van Frankrijk was de vervolging daarentegen zonder verhaal: het Mémorial van Serge Klarsfeld bewaart het naamgeving bewijs van de gedeporteerden, een plicht om te herinneren die aan elk slachtoffer zijn naam teruggeven [Klarsfeld, Mémorial de la déportation des Juifs de France, 1978].

Deze periode werpt licht op een deugd die de joodse traditie pikuaḥ nefesh noemt — de bewaring van het menselijk leven, die bijna alle andere voorschriften treft. De Marokkaanse families die deze jaren doorkwamen, inclusief die met bescheiden namen als Abi'ezer, ervoeren in hun vlees de betekenis van hun eigen patroniem: „Vader van de hulp". In een tijd waarin menselijke hulp ontweek, was de theofore overtuiging ingeschreven in de naam — dat ware hulp van elders komt — niet langer abstractie maar beleefde beproeving. Leo Strauss, mediërend over de joodse voorwaarde, zag hierin de knoop van Israëls trouw: joods blijven betekent het hopen op hulp handhaven wanneer alle historische evidentie dit tegenspricht [Strauss, Pourquoi nous restons juifs, 2001].

Met de onafhankelijkheid van Marokko in 1956 en de grote emigratiegolven naar Israël, Frankrijk en Canada ondergingen de judeo-Marokkaanse gemeenschappen een versnelde verspreiding. Families met namen als Abi'ezer bevonden zich verspreid over meerdere continenten, stellende mee hun gebedenboeken, hun gewoonten (minhagim) en vooral hun namen. Joseph Toledano heeft benadrukt hoe in deze nieuwe diaspora de familienaam de laatste tastbare draad werd die de nakomelingen verbond met een verdwenen wereld — die van de mellah, de synagogen van Fès en Tetuan, de vereerde heiligen van Marokko [Toledano, Une histoire de familles, 1999].

Dit hoofdstuk behoort meer tot de overgedragen herinnering dan tot het vastgestelde archief. Wat families bewaren — verhalen van voorouders, uitspraak van een naam, herinnering aan een beroep of een vrome gewoonte — neemt niet altijd een plaats in in de catalogi van historici. Maar het is in deze intieme overdracht dat de meest discrete en meest hardnekkige deugd zich voltrekt: die van het herinneren. De naam Abi'ezer dragen en doorgeven betekent, zelfs zonder het altijd te weten, het originele belijdenis van het geloof voortduren. De joodse traditie maakt van herinnering (zakhor) een gebod; de nakomelingen van een theofoor geslacht vervullen dit door alleen maar door te gaan zichzelf zo te noemen, van generatie op generatie.

Aan het einde van deze tocht moeten we eerlijk zeggen wat de lignée Abi'ezer boven alle andere deugden het best tot uitdrukking heeft gebracht. Het is niet de glorie van een groot rabbijnse beslisser, noch de glans van een filosofisch of wetenschappelijk werk waarvan de archieven het spoor zouden hebben bewaard — de bronnen staan dat niet toe en eerlijkheid gebiedt ons het niet uit te vinden. Het is een bescheidener en dieper deugd, ingeschreven in de naam zelf: de bescheidenheid van het vertrouwen, de overtuiging dat hulp van de Vader komt en niet uit de macht van mannen. Van Gideon de Abiëzriet die het koningschap weigerde, tot aan de anonieme families van de mellah die de beproeving van Vichy doorstonden, illustreert deze lignée de kardinale deugd van wie zijn hoop hoger dan zichzelf stelt.

Bij deze bescheidenheid voegt zich de trouw van de overdracht: het behouden, door de ballingschappen uit Spanje, de Marokkaanse eeuwen en de moderne verstrooiingen heen, van een bijbelse naam intact, betekent deelnemen aan het groot gebod van herinnering (zakhor) dat Israël overeind heeft gehouden. De lignée Abi'ezer verbindt zich op deze wijze, door de enkele volharding van haar theofore familienaam, met het collectieve geheugen van een volk voor wie de naam nooit eenvoudigweg een etiket is, maar een overgeleverd geloofsgetuigenis. « Vader van de hulp »: de naam blijft, door de generaties heen, als een gebed dat iedere nakomeling onwetend uitspreekt.