Familie Abid

De oorsprong van de naam Abid is onderwerp van verschillende linguïstische hypothesen, waarvan geen enkele als exclusief kan worden beschouwd. De eerste, en de meest gebruikelijk naar voren gebrachte voor namen van deze vorm in Arabische omgeving, brengt Abid in verbinding met de drielettergrepige Semitische wortel ʿ-b-d (عبد), die het idee van dienst, dienstbaarheid en, in religieus opzicht, toewijding aan God uitdrukt [Encyclopaedia Judaica, Names, Personal]. Deze wortel, gemeenschappelijk voor het Arabisch en het Hebreeuws (ʿeved, עבד, « dienaar »), voeden in beide tradities een rijke theofore naamgeving: het Arabische ʿAbd Allāh (« dienaar van God ») heeft zijn strikte Hebreeuwse equivalent in ʿOvadiah (עובדיה), « dienaar van de Eeuwige » [Encyclopaedia Judaica, Obadiah].

In dit perspectief zou Abid een verkorte of hypocoristieke vorm kunnen zijn van een oorspronkelijke theofore naam, waarbij het goddelijk complement (« van God ») in het dagelijks gebruik zou zijn weggelaten — een verschijnsel dat wijdverbreid wordt aangetroffen in de Semitische naamkunde [Joseph Toledano, Une histoire de familles : les noms de famille juifs d'Afrique du Nord]. De klankelijke nabijheid met de Hebreeuwse naam ʿOvadia, frequent voorkomend onder Joden uit de Maghreb en gedragen door met name vooraanstaande rabbijnse figuren, maakt een convergentie of arabisering van een bijbelse naam aannemelijk [Toledano, op. cit.].

Een tweede hypothese brengt de vorm in verband met het semantische veld van vernieuwing en lente: in het Hebreeuws duidt aviv (אביב) op de lente aan en, in de bijbelse kalender, op de maand Aviv (later Nisan) waarin de uittocht uit Egypte plaatsvond [Exodus 13, 4 ; Encyclopaedia Judaica, Calendar]. De Latijnse spelling Abid / Abib dekt in koloniale transcripties naburige klankrealiteiten af, waarbij de Hebreeuwse gespirantiseerde b (vet) door verschillende schrijvers verschillend als b of v kon worden genoteerd [Eisenbeth, op. cit.]. Het dient echter te worden benadrukt dat deze lezing zonder genealogisch document voor de bestudeerde lignage in afwachting blijft.

Ten slotte gebiedt voorzichtigheid in de naamkunde eraan te herinneren dat dezelfde naam verschillende families zonder enige verwantschapsband kan betreffen, onafhankelijk ontstaan in verschillende plaatsen [Toledano, op. cit.]. De naam Abid duidt daarom niet op een enkele lignage maar, waarschijnlijk, op een bundel families met dezelfde naam waarvan de gemeenschappelijke geschiedenis zich, in wezen, beperkt tot de Joods-Maghrebijnse culturele matrix.

Namen die zijn opgebouwd uit de wortel ʿ-b-d en hun varianten (Abid, Abib, Abbou, Abitbol) komen voor in het gebied dat zich uitstrekt van Marokko tot Libië, via Algerije en Tunesië — dat wil zeggen het gehele Maghrebijnse jodendom [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord]. Deze joodse aanwezigheid aldaar strekt zich uit over meerdere eeuwen: gemeenschappen die al sinds de Oudheid waren gevestigd, vóór de Arabische verovering in de 7ᵉ eeuw, werden later versterkt door de opeenvolgende golven van ballingen uit Spanje na 1492 en door Libournese Joden (Grana) die zich in de moderne tijd in Tunis en Tripoli vestigden [André Chouraqui, Histoire des Juifs en Afrique du Nord].

Onder de opeenvolgende islamitische regimes leefden de Joden onder de status van dhimmi, een beschermde maar aan juridische en fiscale beperkingen onderworpen gemeenschap, waaronder de kopheffing (jizya) [Chouraqui, op. cit.]. Deze positie, wisselend naar periode en dynastie — vrij mild onder sommige, verhard onder de Almohaden van de 12ᵉ eeuw —, vormde een Joodse cultuur die diep geëmancipeerd was in haar dagelijkse taal, het Judeo-Arabisch, terwijl zij Hebreeuws bleef in haar liturgie en rechtsstelsel [Haïm Zafrani, Deux mille ans de vie juive au Maroc].

Het is in dit kader dat de vorm van een naam als Abid begrepen moet worden: gedragen door Joodse families maar gevormd uit een lexicon dat gedeeld wordt met de moslimomgeving, getuigt het van de culturele doorlaatbaarheid die kenmerkend is voor het Maghreb, waar Joden en moslims uit dezelfde linguïstische bron putten terwijl zij duidelijke gemeenschapsgrenzen handhaafden [Zafrani, op. cit.]. Het beoefenen van ambachten — goudsmeedkunst, handel, makelaarij, leder- en textielambachten — werd daar vaak van vader op zoon overgedragen, en bepaalde familienamen bewaren de sporen van deze professionele specialisaties [Eisenbeth, op. cit.].

De overgang van een gebruiksnaam naar een stabiel erfelijk patroniem vormt een beslissend moment in de geschiedenis van een lignée. In Algerije verleende het decreet-Crémieux van 24 oktober 1870 collectief het Franse burgerschap aan inheemse Joden van de Algerijnse departementen, wat hun regelmatige inschrijving in het Franse burgerlijke register vooronderstelde [Pierre Birnbaum, Les fous de la République ; Benjamin Stora, Les trois exils. Juifs d'Algérie]. Deze administratieve operatie bevrieste namen die tot dan toe fluctueerden naargelang de generaties en de akten.

In Tunesië en Marokko, die respectievelijk in 1881 en 1912 Franse protectoraten werden, volgde de vaststelling van namen eigen chronologieën, verbonden aan de organisatie van rabbijnse en consulaire registers, vervolgens aan de administraties van het protectoraat [Toledano, Une histoire de familles]. De Joden van Tunesië kenden bovendien een complexe juridische status, verdeeld tussen lokale onderdanen, beschermden van vreemde mogendheden en, na 1923, begunstigden van naturalisatieprocedures [Paul Sebag, Histoire des Juifs de Tunisie].

Voor de lignée Abid, bij afwezigheid van een geïdentificeerd en toegankelijk archiefsdossier, kan men slechts afleiden dat de vaststelling van zijn patroniem zich in dit algemene proces inschaaft. Het is waarschijnlijk — hoewel geen enkel stuk dit hier bewijst — dat de geboorte-, huwelijks- en overlijdensacten die in de archieven van het koloniale burgerlijke register worden bewaard, vandaag gedeeltelijk raadpleegbaar bij de Archives nationales d'outre-mer (ANOM) in Aix-en-Provence, de primaire bron zouden vormen van elk serieus genealogisch onderzoek naar deze naam [ANOM, État civil de l'Algérie ; Stora, op. cit.]. Dit hoofdstuk beperkt zich dus tot het aanduiden van de documentaire weg, zonder vooruitlopend oordeel over de inhoud ervan.

Voorbij daden en registers wordt een lignage overgedragen door de herinnering aan rituelen, voorwerpen en verhalen. De joodse families uit de Maghreb, waar de lignage Abid waarschijnlijk toe behoorde, structureerden hun bestaan rond de wekelijkse liturgische cyclus van de shabbat en de kalender van de feesten, evenals de grote momenten van de levenscyclus: de besnijdenis (brit milah), de religieuze meerderjarigheid (bar mitzvah), het huwelijk en de rouw [Zafrani, Twee duizend jaar joods leven in Marokko].

De tradatie, overgedragen binnen deze families, bewaart vaak de herinnering aan een stichtende patriarch, van de hara (de joodse wijk) waaruit de family afkomstig was, en soms van een plaatselijke heilige die werd vereerd bij pelgrimstochten (hiloula) — praktijk kenmerkend voor het joodse leven in de Maghreb, met name in Marokko en in zuid-Tunesië [Issachar Ben-Ami, Verering van heiligen en joods-moslimse pelgrimstochten in Marokko]. De synagoge van Djerba, El Ghriba genaamd, blijft in dit opzicht een van de belangrijkste plaatsen van deze verering, die elk jaar pelgrims uit de Tunesische diaspora aantrekt [Sebag, Geschiedenis van de Joden van Tunesië].

Het is hier van belang duidelijk onderscheid te maken naar register: deze elementen behoren tot de overgedragen herinnering en niet tot het geverifieerde archief voor de lignage Abid in het bijzonder. Elke family met deze naam zal in deze algemene schets het leefkader van haar voorouders kunnen herkennen; maar de toewijzing van een bepaalde schutspatroon, een bepaalde synagoge of een uniek stichtingsverhaal behoort tot het familievertuiging, dat het aan elke tak toekomt om op te tekenen en vast te leggen. De historicus kan, zonder nominale bronnen, slechts de contour van het waarschijnlijke uitzetten en het woord geven aan de mondelinge overlevering [Ben-Ami, op. cit.; Zafrani, op. cit.].

De twintigste eeuw markeert de diepste breuk in de geschiedenis van de Joden van Maghreb. Na de oprichting van de Staat Israël in 1948, de onafhankelijkheden van Marokko en Tunesië in 1956, en vervolgens die van Algerije in 1962, werden de Noord-Afrikaanse joodse gemeenschappen, met enkele honderdduizenden zielen, in de loop van twee decennia vrijwel volledig verspreid [Stora, Les trois exils ; Michel Abitbol, Le passé d'une discorde : Juifs et Arabes du VIIᵉ siècle à nos jours].

De bestemmingen van deze exodus waren voornamelijk Israël en Frankrijk, en in mindere mate Canada — met name Montréal voor de franstalige Marokkaanse Joden [Abitbol, op. cit.]. De Joden uit Algerije, sinds 1870 Franse burgers, migreerden massaal naar het moederland bij de onafhankelijkheid van 1962, en deelden deels het lot van de gerepatrieerden uit Algerije [Stora, op. cit.]. Deze verplaatsing veroorzaakte een hersamenstelling van identiteiten: behoud van eigen liturgische tradities (Magreb-Sefardische ritus), handhaving van keuken en gezangen, maar ook aanpassing aan de gastlanden en frequent frankoficatie of hebraïsering van namen [Abitbol, op. cit.].

Het is in deze context dat de dragers van de naam Abid zich vandaag waarschijnlijk over meerdere diasporische polen verspreid bevinden. De spelling van de naam zelf kon variëren naar gelang van installatielanden en administratieve talen — Franse, Hebreeuwse of Engelse translitteraties —, wat het werk van de historicus die zich bezighoudt met het reconstrueren van afstammingslijnen nog bemoeilijkt [Toledano, Une histoire de familles]. Deze verspreiding, hoewel zij de geografische eenheid van de lignée heeft verbroken, heeft ook het geheugen ervan op meerdere continenten uitgebreid.

Aan het einde van deze route blijkt de naam Abid minder een raadsel te zijn om op te lossen dan wel een prisma : door hem breken de grote lijnen van de joodse geschiedenis van de Maghreb. Waarschijnlijk voortvloeiend uit de semitische wortel ʿ-b-d die dienst en toewijding uitdrukt, mogelijk verwant door convergentie met de bijbelse naam ʿOvadia, draagt hij in zich de dubbele verbondenheid — Hebreeuws en Arabisch — die de Joden van de islamitische wereld kenmerkt [Encyclopaedia Judaica, Names, Personal ; Toledano, op. cit.].

De eerlijkheid van de historicus gebiedt te erkennen wat de onderzoeksgrenzen zijn : zonder een geïdentificeerd naamdossier in het archief betreft het essentiële deel van dit boek het algemene kader dat door de onderzoekswereld is vastgesteld en beredeneerde gevolgtrekking, niet de gedocumenteerde reconstructie van een precieze afstamming. De wegen voor toekomstig onderzoek zijn echter aangeduid : burgerlijke registers uit de koloniale periode, bewaard in de Nationale Archieven van Overzeese Gebieden, fondsen van consistoria en rabbijnse tribunalen, volkstellingen en vooral, mondelinge overlevering van families [ANOM, État civil ; Sebag, op. cit.].

Het Grote Boek van de lignage Abid blijft aldus een open boek. Het biedt een raamwerk — etymologie, geografie, gemeenschapsgeschiedenis, exodus — dat de nakomelingen kunnen vullen met de namen, data en verhalen die zij alleen bezitten. Want terwijl het archief vaststelt, is het de overdracht die een lignage tot leven brengt [Zafrani, op. cit.].