Familie Abergel

Voordat Abergel een lignée was, was het een naam — en de geschiedenis van deze naam werpt licht op die van de mannen die hem hebben gedragen. De grote naslagwerken van joods-noordafrikaanse onomastiek stemmen erover in dat het karakter diep maghrebijns is en dat het wijdverbreid is. Volgens Joseph Toledano gaat het om een « patronymische naam van Arabische oorsprong, aangevend van een lichamelijk kenmerk, de eenbenige, letterlijk "de vader van de voet", gedragen in de drie landen van de Maghreb door zowel Joden als Moslims » [Joseph Toledano, Une histoire de familles]. Deze porositeit tussen gemeenschappen is op zich een les: in het voormoderne Maghreb putten Joden en Moslims uit dezelfde Arabische taalschat, deelden dezelfde bijnamen, dezelfde aanstellen van aanduiding. De naam Abergel getuigt van deze convivencia Noord-Afrikaans, waar de godsdienstige grens de gemeenschappelijke taal niet uitwiste.

De geografie van varianten tekent de kaart van ballingschappen en aanpassingen. In Constantine, in Algerije, verhardde de vorm tot Bordjel [Joseph Toledano, Une histoire de familles]. In Tunesië illustreert de lignée zich onder de vorm Borgel, waarvan geleerden bevestigen dat zij dezelfde oorsprong heeft als de Maghrebijnse Abergel [Joseph Toledano, Une histoire de familles] [Paul Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie]. In Marokko handhaafde de naam zich onder vormen dicht bij Abergel en Abergil, terwijl Franse koloniale registers, naar het gehoor transcriberen, Bourgel, Borgès of Porgel voortbrengen. Deze grafische vermenigvuldiging is geen wanorde: zij is de handtekening van grensovergangen, van veranderingen in soevereiniteit en alfabet, van Hebreeuwse, Arabische en vervolgens Latijnse schrijvers die elk op hun beurt hetzelfde geluid volgens hun eigen raster hebben vastgesteld.

De aarzeling tussen de Arabische etymologie — de voet — en de Hispanische etymologie — de boomgaard — is evenmin irrelevant. Zij plaatst de lignée op het snijpunt van twee Joodse werelden: die van de Toshavim, de inboorlingen van de Maghreb die daar sinds de Oudheid gevestigd waren, en die van de Megorashim, de ballingen uit Sefarad die na 1492 welkom waren geheten. Dat de naam in beide registers kan worden gelezen, zegt volgende dat het Sefaradische identiteit in ruime zin zich heeft gevoeed uit deze dubbele toebehorend [Yosef Hayim Yerushalmi, Sefardica]. Door onder zijn vele schrijfwijzen een herkenbare kern te bewaren, oefende de lignée Abergel een discrete maar volhardende deugd uit: de trouw aan de naam van de vader, deze hafatsah van het familiale geheugen dat de Joodse traditie als een plicht beschouwt.

Om de Abergel in het lange perspectief te situeren, moet men zich herinneren wat het Maghrebijnse jodendom was vóór de grote moderne omwentelingen. De joodse gemeenschappen van Noord-Afrika behoren tot de oudste van het Middellandse-Zeegebied, ouder dan de islam en zelfs, op sommige plaatsen, ouder dan het christendom. Bij de Toshavim, deze Berbersprekende en Arabischsprekende Joden die sinds eeuwen ingebed waren, voegde zich aan het einde van de 15de eeuw de golf van Megorashim aan, verdrevenen uit Spanje en Portugal, dragers van de verheven Sefardische cultuur, van haar liturgie, haar rechtspraak en haar taal [Yosef Hayim Yerushalmi, Sefardica] [Norman Stillman, The Jews of Arab Lands].

De Abergel-lignée, door de dubbele etymologie van haar naam, lijkt aan deze ontmoeting te hebben deelgenomen. Indien de hypothese van het Spaanse vergel standhoudend is, zou zij bepaalde takken van de familie aan de Iberische ballingschap verbinden; indien de Arabische etymologie de overhand heeft, plaatst zij de lignée aan de kant van de inheemsen. Het is waarschijnlijk, zoals voor zoveel Maghrebijnse families, dat beide stromingen zich door huwelijken en interne migraties hebben vermengd [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

Wat de traditie hier overdraagt, is niet een doorlopende genealogie — archieven ontbreken voor deze verre eeuwen —, maar een manier van in de wereld zijn. De Joden van de Maghreb leefden meestal onder de status van de dhimma, beschermd en ondergeschikt tegelijk, onderworpen aan kapitatie, blootgesteld aan vernedering maar ook in staat, met tussenpozen, tot welvaart en eer [Norman Stillman, The Jews of Arab Lands]. Binnen dit kader cultiveerden zij deugden van volharding en discretie, maar ook van interne solidariteit: de gemeenschap, de qehila, zorgde voor haar armen, haar weduwen en haar wezen, stellig het gebod van de tsedaqa, de gerechtigheid als liefdadigheid, stellende. De Abergel, verspreid in de Marokkaanse mellahs en de Tunesische haras, waren gewone knopen in dit weefsel — en het is in het trouw volgehouden alledaagse dat de joodse traditie, dikwijls, haar ware grootheid erkent.

Het is in Tunesië dat de lignée, onder de vorm Borgel, zijn hoogste historische zichtbaarheid bereikt. Daar, tussen het einde van de 18de eeuw en het einde van de 19de, werd een werkelijke rabbijnse dynastie gevormd, die meerdere keren de hoogste functie van groot-rabbijn van Tunesië bekleedde en het rabbijnse tribunaal van de Regentschap voorzat [Paul Sebag, Histoire des Juifs de Tunisie].

Aan de bron van deze dynastie staat Nathan Borgel, groot-rabbijn van Tunesië, die een werk naließ dat in Livorno werd gepubliceerd — deze grote Toscaanse haven die voor de Joden van Tunis de hoofdstad van Hebreeuwse drukkunst en de brug naar Europa was. Zijn zoon, Élie Borgel, ook wel Eliahu Haï Borgel I of Élie Vita Borgel genoemd, geboren in 1760 in Tunis en gestorven in 1817 in dezelfde stad, was een Tunesische rabbijn die de functie van groot-rabbijn van Tunesië bekleedde; hij was de opvolger van zijn vader Nathan Borgel als groot-rabbijn en voorzitter van het rabbijnse tribunaal. Hij liet een werk achter met de titel Migdanot Nathan (Gaven van Nathan), een reeks min of meer ontwikkelde commentaren op talmudische traktaten, gepubliceerd in Livorno in 1778 voor het eerste deel en in 1785 voor het laatste deel.

De titel zelf van dit werk — Migdanot Nathan, de « Gaven van Nathan » — spreekt van de dochterlijke vroomheid die de lignée bezielde: de zoon publiceert om de vader te eren, en de talmudische geleerdheid wordt doorgegeven als een heilige erfenis. Élie Borgel was de vader van Nathan Borgel II, die op zijn beurt groot-rabbijn van Tunesië werd. Dus, over minstens drie generaties gaf het huis Borgel aan de joodse gemeenschap van Tunis haar geestelijke gidsen en haar rechters. Isaac Taïeb volgde hem op als groot-rabbijn van Tunesië en voorzitter van het rabbijnse tribunaal, bewijs dat de waardigheid circuleerde tussen de grote geleerdenfamilies van de stad, waarvan de Borgels op de voorgrond stonden.

Door hun leven aan studie en interpretatie van de Wet te wijden, belichaamden deze rabbijnen een van de hoogste deugden van het judaïsme: de talmud Torah, studie als goddelijke dienst, en de dayanut, de uitoefening van gerechtigheid in naam van de Wet. Het voorzitterschap van het rabbijnse tribunaal betekende geschillen beslechten, de weduwe en wees beschermen, de billijkheid van contracten en de geldigheid van huwelijken garanderen — kort gezegd, de halakha concreet tot leven brengen in het hart van een hele gemeenschap. De lignée Borgel droeg dus, voor de Joden van Tunis, de last en de eer van collectieve verantwoordelijkheid.

In de negentiende eeuw kende de dynastie haar meest opvallende figuur in de persoon van een tweede Élie Haï Borgel. Hier nuanceert en preciseert het archief de mémoire familiale, wat van dit hoofdstuk een plaats van kruising tussen traditie en document maakt. Volgens genealogisch onderzoek gesteund op doodsakten was de periode van het Protectoraat vooral voor de familie en de joodse gemeenschap gekenmerkt door de sterke persoonlijkheid van Élie Haï Borgel II, die waarschijnlijk begin negentiende eeuw in Tunis werd geboren, mogelijk rond 1810, en in dezelfde stad stierf in december 1898. De bronnen verschillen van mening over de naam van zijn vader — Moïse volgens een getuigenis, Salomon volgens de burgerlijke standsregisters —, wat illustreert hoe het archief soms de mondelinge traditie corrigeert.

De grandeur van deze man ligt erin dat hij in een moment van beslissende transitie functies uit drie juridische werelden combineerde. Hij voerde inderdaad drie titels: die van grootrabijn van Tunesië, die van caïd der Joden — belast met het bestuur van de gemeenschap van Tunis zoals in de tijd van de Beys — en die van Hakham Bâchî, een Turkse titel, grootrabijn, geestelijk leider der Israëlieten, ook belast met het beheer van de eredienst. In zijn persoon kwamen samen de religieuze autoriteit, de administratieve autoriteit erfenis van het beylicale regime en de eretitel verbonden aan de Regentschap met het Osmaanse Rijk.

Deze cumulatie vond plaats op het moment waarop het Franse Protectoraat, ingesteld in 1881, de status van de Joden van Tunesië van grond af aan transformeerde. De caïd der Joden, een zeer oude functie die door het Protectoraat werd gehandhaafd, was onder meer belast, als schatbewaarder, met het innen van de kopgeld betaald door de Joden van Tunis en dit af te dragen aan de beylicale autoriteiten. Ook na de dood van Élie Haï Borgel verdween de post, de Joden waren nu, in fiscale zaken, onder het gemeen recht. Hiermee kwam dus een seculaire orde ten einde: hij was de laatse die volledig de oude gemeenschappelijke organisatie belichaamde vóór de ingang van de Tunesische Joden in de Franse juridische moderniteit.

De naam van deze figuur staat vandaag ingeschreven in de topografie van Tunis zelf. De grote joodse begraafplaats van de stad, ingehuldigd in 1894, draagt de naam Borgel, als eerbetoon aan de grootrabijn die aan haar stichting presided en er na zijn dood in 1898 werd begraven [Wikipedia, artikel « cimetière du Borgel »]. Dat een geheugenplaats van een hele gemeenschap de naam van de lignée draagt zegt veel over haar rol: de Borgel hebben uitgeoefend, tot in de dood en de rust van de overledenen, deze zorg voor het collectief — de hessed shel emet, de waarachtige goedheid die men bewijst aan zij die niet meer kunnen terugdoen — wat de joodse traditie beschouwt als de meest belangeloos van alle deugden.

Als Tunesië de rabbijnse tak van de Borgel zag bloeien, bleef Marokko het grondgebied waar de oorspronkelijke vorm Abergel het meest uitgesprokken werd gehandhaafd. Daar smelt de lignée samen met de grote geschiedenis van het Marokkaanse judaïsme, een van de oudste en dichtstbevolkte van de Arabische wereld [Robert Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc].

De Abergel van Marokko behoorden tot deze verspreide stedelijke en plattelandsgemeenschappen van Fès tot Marrakech, van Meknès tot de grensgebieden van de Sahara, levend van handel, ambacht — goudsmederij, metaalbewerking, naaien, looierij — en soms van makelaarsfuncties tussen de stammen en de steden. De naam, in zijn lezing van een mogelijke Spaanse vergel, zou bepaalde takken kunnen verbinden met de uit Spanje verdrevenen die zich in de grote centra van het Noorden vestigden; zijn Arabische lezing verankert hem daarentegen in de autochtone grondslag [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

De negentiende en twintigste eeuw in Marokko waren voor deze families een lange doortocht tussen onzekerheid en hoop. De Joden van Marokko kenden de vernederingen van de status dhimmi, hongersnoden en sporadisch geweld, maar ook, vanaf 1862, de emancipatorische werking van de Alliance israélite universelle, wier scholen de kinderen van de mellah de Franse taal en moderne kennis openden [Mohammed Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc] [Robert Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc]. Een deel van de lignée Abergel volgde deze nieuwe wegen, overgaand van de traditionele werkplaats naar stedelijke beroepen.

De hoogste beproeving kwam met de Tweede Wereldoorlog en het Vichy-regime, wiens uitzonderingswetten de Joden van Marokko troffen. Het beschermende rol dat het geheugen toeschrijft aan sultan Mohammed V is bekend, die weigerde zijn joodse onderdanen uit te leveren en aldus zijn solidariteit met hen betoonde [Robert Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy]. De Abergel doorleefden deze donkere jaren binnen een gemeenschap die, in het tegenspoed, haar banden van solidariteit aanhaalde — deze arevout, deze wederzijdse verantwoordelijkheid waardoor elke Jood zich garant staat voor zijn broeder. Ook hier wordt de deugd van de lignée niet gelezen in de glans van enkele namen, maar in de collectieve trouw van een anonieme menigte.

Het midden van de twintigste eeuw markeerde, voor heel het Noord-Afrikaanse judaïsme, de tijd van de grote ontworteling. Tussen 1948 en de jaren 1970 ledigen de seculiere gemeenschappen van de Maghreb zich bijna helemaal, hun leden emigrerend naar Israël, Frankrijk, Canada [Georges Bensoussan, Juifs en pays arabes]. De lineage Abergel, in al haar takken — Marokkaans, Algerijnse, Tunesische — kende deze verstrooiing.

In Algiers leefden de Joden, sinds het Crémieux-decreet van 1870 Fransen, de onafhankelijkheid van 1962 als een derde ballingschap, massaal verlatend een land waar de Bordjel van Constantine lang hadden gewoond [Benjamin Stora, Les Trois Exils. Juifs d'Algérie]. In Tunesië liep de gemeenschap die de grote-rabbijnen Borgel had voortgebracht terug tot enkele duizenden zielen, terwijl de begraafplaats van Borgel, in het hart van Tunis, bleef getuigen in steen van een meerceeuwen durende aanwezigheid. In Marokko ledige de emigratie de mellahs van Fès, Meknès, Marrakech.

Uit deze verstrooiing ontstond, paradoxaal genoeg, een wedergeboorte. Naar Israël gebracht, schreef de lineage Abergel — onder de vormen Abergil, Aberjel — zich in in de vernieuwing van het Sefardische judaïsme en zijn studietraditie, terwijl zij in Frankrijk deelnam aan de herconstituering van een Noord-Afrikaans judaïsme dat in de synagogen dominant was geworden. Hier antwoorden traditie en geschiedenis elkaar: de naam die eeuwen door de Maghreb onder twintig schrijfwijzen was doorgegeven, bleef zich voortplanten, dragende met zich mee de herinnering aan de grote-rabbijnen van Tunis en aan de ambachtslieden van de mellah.

In deze beweging van herbouw drukte de lineage een deugd uit die de joodse traditie tiqvah noemt, hoop — het vermogen om elders te herbouwen wat verloren leek, zonder afstand te doen van wat er was. Synagogen herbouwen, namen doorgeven, de herinnering aan verlaten begraafplaatsen bewaren: dit was de manier waarop de zonen van Abergel, nog eens verbannen, eer betoonden aan het pact van trouw dat hun vaders door zoveel landen en zoveel eeuwen heen hadden gehouden.

Aan het einde van deze reis verschijnt de geslacht Abergel als een samenvatting van de gehele geschiedenis van de Joden in de Maghreb. Geboren uit een bescheiden naam — de vader van de voet, of de tuin van Spanje — heeft zij de eeuwen doorkruist in talloze vormen, van het Atlantische Marokko tot de heuvels van Constantine, tot in de steegjes van de hara van Tunis. Zij heeft de gewone toestand van dhimmis gekend, de solidariteit van gemeenschappen, herhaalde ballingschappen en heropleving.

Onder alle deugden die deze geslacht heeft gedragen, onderscheidt er zich één met bijzondere helderheid uit: de overdracht van de Wet en de dienst aan de gemeenschap. In de dynastie van de Borgel van Tunis — Nathan, Élie Haï I, Nathan II, Élie Haï II — heeft de geslacht aan heel een Jodendom zijn geestelijke leiders, zijn rechters, zijn beheerders en zelfs de naam van zijn grote begraafplaats gegeven. Door hele generaties aan de talmoedische studie, het voorzitterschap van het rabbijnse tribunaal en de zorg voor levenden en doden toe te wijden, hebben deze mannen deze collectieve verantwoordelijkheid — de arevout — belichaamd, waardoor de Joodse traditie het lot van elkeen met het heil van allen verbindt.

Aldus hebben de Abergel-Borgel, door hun eigen naam in de topografie en het geheugen van hun stad in te graven, hun familiegeschiedenis tot een deel van het collectieve geheugen van Israël gemaakt. De voet die hinkte bij de stamvader-oprichter, is door de genade van kennis en dienst geworden tot de vaste tred van een geslacht dat, van land tot land en van eeuw tot eeuw, niet heeft opgehouden om vooruit te gaan voor zijn volk.