Familie Abel

Voordat Abel een lignée is, is het een naam, en elke naam draagt een linguïstische geschiedenis die men moet weten te lezen. De wetenschap van Joodse familienamen, zoals die door Alexander Beider voor het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië is herontworpen, en door Lars Menk voor de Joods-Duitse ruimte, berust op een eenvoudig methodologisch principe: dezelfde naam kan het gevolg zijn van verschillende onafhankelijke vormingswijzen, en alleen contextonderzoek maakt het mogelijk te bepalen [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

In het geval van Abel doen zich drie hypothesen voor, die men dient in te delen naar waarschijnlijkheid. De eerste, en de meest voor de hand liggende, verbindt de naam aan de Hebreeuwse voornaam Hével (הבל), die van de zoon van Adam. Deze directe afstamming is in werkelijkheid de minst waarschijnlijk, want Hével was nooit een gebruikelijke voornaam in de Asjkenazi-gemeenschappen: zijn associatie met een figuur van voortijdige dood en kwetsbaarheid maakte hem weinig geschikt voor de naamgeving van pasgeborenen. De tweede hypothese, veel solider, ziet in Abel een hypocoristische of verkorte vorm van een meer verspreide voornaam — met name Abraham (door de verkleinwoorden Abel, Äbel, Abele die zijn aangetoond in Joods-Duitse omgeving) of andere voornamen die met Ab- beginnen. Deze afleidingswijze, patronymisch genoemd, is een van de meest voorkomende in de middeleeuwse en moderne Asjkenazi-onomastiek [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. De derde hypothese, geografisch van aard, verbindt de naam aan plaatsnamen uit het Germaanse gebied, waarbij het suffix of de wortel Abel- in verschillende plaatsen voorkomt; maar deze piste blijft secundair voor de Joodse dragers.

De structuur van de naam zelf — kort, bisyllabisch, zonder Slavisch suffix in -ovich noch Germaniserend in -mann of -stein — pleit voor een oude vorming, voorafgaand aan de grote campagnes van administratieve fixatie van familienamen die door de Habsburgse autoriteiten eind achttiende eeuw werden opgelegd. Dit is een waardevol aanwijzing: het suggereert dat de Abel's deze naam al als erfelijke aanduiding droegen lang voordat deze in de staatsakten werd ingeschreven. Deze prioriteit stemt overeen met het bewijs uit Moravië uit de zeventiende eeuw, en maakt van Abel een naam van het type 'intern', ontstaan uit gemeenschappelijk gebruik in plaats van bureaucratische dwang [List of Ashkenazi Jewish surnames — Wikipédia].

Deze toebehoringsthema van de naam tot de Germaans-Hebreeuwse cultuurlaag werpt tenslotte licht op zijn sociale functie. In het middeleeuwse Asjkenaz, zoals Ephraim Kanarfogel heeft aangetoond, werd de identiteit van een individu opgebouwd op het snijvlak van afstamming, rituele functie en toebehoren tot een geleerde gemeenschap; de persoonlijke naam was daar tegelijk een genealogisch geheugen en een statusmarkering [Kanarfogel, 2013]. Abel, als afgeleide van een voornaam die van generatie op generatie werd doorgegeven, past in deze logica van naamgeving door afstamming, waarbij de naam van de zoon het geheugen van de vader uitspricht.

Als de naam Abel in het Moravische archief uit de 17de eeuw opdook, was dat omdat het daar een geschikt terrein vond: Moravië was destijds een van de kloppende harten van het Midden-Europese judaïsme. In tegenstelling tot het naburige Bohemen, waar de gemeenschap van Praag het gros van de joodse bevolking concentreerde, werd Moravië gekenmerkt door een dicht netwerk van middelgrote en kleine gemeenten, verdeeld over vorstelijke dorpen en handelssteden, georganiseerd in een opmerkelijk gestructureerde federatie.

Deze organisatie bereikte haar hoogtepunt met de afkondiging, in het begin van de 17de eeuw, van de Takkanot (regelingen) van de federatie van Moravische gemeenten, en de vorming van de Va'ad van de Moravische landen — een representatieve raad die de belastingen, rabbijnse rechtspraak en administratie van alle gemeenten coördineerde. Het was binnen dit institutionele kader dat families zoals de Abel ingeschreven, belast en geregistreerd konden worden in gemeentelijke registers, wat het waarschijnlijk maakt dat hun naam al vanaf deze periode bewaard is gebleven. Het werk van Maoz Kahana over de halakhische wereld die Praag met Presbourg verbond, heeft het licht geworpen op de culturele continuïteit van deze ruimte, waarin Moravië als scharnier diende tussen het grote centrum van Praag en de ontstane Hongaarse gemeenten [Kahana, 2015].

De 17de eeuw in Moravië was echter een ijzeren eeuw. De Dertigjarige Oorlog (1618-1648), waarvan Bohemen en Moravië de eerste tonelen waren, verwoestte de gemeenten, verspreide families en beroerde de economie. Invallen, plunderingen en gedwongen bijdragen troffen de Joden hard, verdeeld tussen de keizerlijke legers en hun tegenstanders. Dat de naam Abel juist in deze context van crisis en herstructurering opduikt, is niet zonder betekenis: perioden van turbulentie zijn ook perioden waarin identiteiten worden vastgesteld, waarin men registers van overlevenden bijhoudt, waarin men de geheugen van families wederopbouwt. De attestatie uit 17de-eeuws Moravië is dus het gezamenlijke product van een ramp en een wil tot continuïteit [List of Ashkenazi Jewish surnames — Wikipedia].

Het religieuze leven van deze gemeenten was verre van tot de eruditeit van elites beperkt en steunde op een dicht weefsel van dagelijkse praktijken. Elisheva Baumgarten heeft aangetoond, voor het middeleeuws Asjkenazië, hoezeer de gewone vroomheid — die van mannen en vrouwen, in de synagoge zowel als in het gezin — de samenhang van de gemeente vormde [Baumgarten, 2014]. De Moravische families van de 17de eeuw erfden deze cultuur van gedeelde observantie, overgedragen van het Rijnlandse Asjkenazië naar de Tsjechische landen via middeleeuwse migraties. De naam Abel past in deze continuïteit van lange duur, die de heilige gemeenten van de Middeleeuwen beschreven door Jeffrey Woolf met de Moravische congregaties van het barokke tijdperk verbindt [Woolf, 2015].

Men kan Moravië niet afzonderen van haar geestelijke hoofdstad: Praag. De hoofdstad van het koninkrijk Bohemen herbergde één van de oudste en meest prestigieuze Joodse gemeenschappen van Europa, waarvan de intellectuele uitstraling zijn hoogtepunt bereikt aan de grens van de 16e en 17e eeuw, rond figuren als de Maharal. De Moravische families, waarschijnlijk ook de Abel, bewegden in de baan van dit centrum, waar rabbijnen zich vormden, boeken werden gedrukt en huwelijksallianties werden gesloten.

Scott Spector heeft op verfijnde wijze geanalyseerd hoe de Praagse ruimte, tot aan het begin van de 20e eeuw, een particulier cultureel « territorium » vormde, waar Joodse, Duitse en Tsjechische identiteiten elkaar ontmoetten en vermengden [Spector, 2000]. Deze talige en culturele pluraliteit, waarvan Kafka de late erfgenaam zou zijn, had zijn wortels in de lange geschiedenis van de Joden van Bohemen-Moravië, heen en weer geslingerd tussen talen en loyaliteiten. Een patroniem als Abel, tegelijk bijbels en germaniseerbaar, illustreert deze tussenpositie: het kon in verschillende werelden worden uitgesproken en geschreven zonder zich te verraden.

Het is waarschijnlijk — hoewel het archief dit voor elke generatie niet bewijst — dat dragers van de naam Abel hebben deelgenomen aan het economische leven van deze sterrenbeelding. De Joden van Bohemen-Moravië bekleedden precieze nissen in de handel, het krediet, het ambacht en de handel in wol, leer en textiel. Daniel Jütte heeft aangetoond hoezeer de Joodse economie van de vroegmoderne periode ook berustte op een « economie van het geheim » — circulatie van informatie, technische kennis en zeldzame goederen — waarin minderheden een intermediaire rol speelden [Jütte, 2015]. De Moravische families voegden zich in deze kringen, tussen de landelijke vorstendommen die hen beschermden en de steden die hen vaak uitsloten.

Deze economische inbedding had haar politieke tegenhanger: de ambivalente figuur van de Hofjude, de « hofJood ». Yair Mintzker heeft in zijn analyse van het proces en de executie van Joseph Süss Oppenheimer de radicale kwetsbaarheid van deze Joden in dienst van de vorsten aangetoond, blootgesteld aan zowel gunsten als wrok [Mintzker, 2017]. Hoewel niets toestaat om de Abel aan deze bijzondere financiële elite te verbinden, hun wereld was die: een wereld waarin Joodse welvaart bleef opgehangen aan de gunst van de macht, en waarin het collectieve lot op het lot van slechts één man kon omslaan.

Elk Asjkenazi-joodse geslacht definieert zich even veel door zijn bloed als door zijn verhouding tot de Wet. De geschiedenis van de Abel, als Moravische familie, is onafscheidelijk verbonden met de halachische cultuur die het leven van deze gemeenschappen structureerde. Maoz Kahana heeft de mutatie van rabbijnse geschriften beschreven « in een veranderende wereld », tussen Praag en Bratislava, en toonde aan hoe religieuze autoriteiten de traditie aanpasten aan de uitdagingen van de opkomende moderniteit [Kahana, 2015]. Een familie als de Abel bewoog zich in dit universum waar trouw aan de tekst samenzwam met de noodzaak om antwoord te geven op ongekende situaties.

Haym Soloveitchik wijdde een belangrijk deel van zijn werk aan het begrijpen hoe religieuze praktijk in Ashkenazi werd overgedragen en veranderd, tussen de ontvangen gewoonte (minhag) en de geschreven norm [Soloveitchik, 2014]. Deze dialectiek tussen overgedragen herinnering en normatief archief is precies de plaats waar, in de geschiedenis van een geslacht, familiale traditie en document elkaar ontmoeten. Wanneer een familie herinnering bewaart aan een voorvader rabbijn, een parnass (gemeenschappelijke notabele) of een eenvoudig « man van deugd », moet deze herinnering worden geconfronteerd met registers, grafstenen en responsa die alleen deze kunnen bevestigen of weerleggen.

Voor de Abel blijft deze confrontatie grotendeels openliggen. De traditie kan het beeld overbrengen van een vrome familie, opgenomen in het synagogale leven en gemeenschappelijke instellingen; het archief daarentegen heeft tot nu toe alleen de attestatie van de naam in de zeventiende eeuw geleverd [List of Ashkenazi Jewish surnames — Wikipédia]. Tussen beide moet de historicus de positie van eerlijkheid innemen: wat waarschijnlijk is — het lidmaatschap van een gelovige gemeenschap gestructureerd door de Moravische Va'ad — is niet wat voor elke generatie namentelijk is vastgesteld.

De intellectualiteit van dit Ashkenaz, zoals Ephraim Kanarfogel die heeft gereconstrueerd, bleef niet beperkt tot de grote meesters: zij doordrenkte het gehele lichaam van de maatschappij, door studie, gebed en het kopiëren van teksten [Kanarfogel, 2013]. In deze grond putte elk Moravisch geslacht, ook de Abel, zijn identiteit. De familie was niet slechts een biologische keten, maar een keten van overdracht — masorah — waar elke generatie een erfgoed van gebaren, gebeden en namen ontving en naliet.

Vanaf het einde van de achttiende eeuw raakte de wereld van de Abel in de moderniteit. De Jozefijnse hervormingen onder Jozef II dwongen de Joden van de Habsburgse monarchie tot het aannemen van vaste, gergermaniseerde familienamen, het volgen van onderwijs, militaire dienst en nieuwe burgerlijke verplichtingen. Namen die al werden gedragen, zoals Abel, werden toen officieel vastgesteld en ingeschreven in de burgerlijke registers. Wat slechts een gebruik was geweest, werd een juridische identiteit, overdraagbaar en beheerst door het keizerlijke bestuur.

De negentiende eeuw zag de Joden van Bohemen-Moravië geleidelijk aan de plattelandsdorpen verlaten voor grote steden — Brno, Wenen, Praag — waar carrières in de geëmancipeerde burgerij zich openden. Scott Spectors analyse van de Praagse smeltkroes verlicht dit moment waarop een Joods geslacht, nu Duitssprekend, toegang kreeg tot cultuur, vrije beroepen en artistieke schepping [Spector, 2000]. De dragers van de naam Abel namen waarschijnlijk deel aan deze verurbanisering en sociale opwaarts mobiliteit, zoals zoveel Moravische families van hun generatie.

Deze moderniteit was ook een van verstrooiing. De emigratie naar Wenen en het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, en voor sommigen naar West-Europa en Amerika, fragmenteerde de lignées en verspreidde de naam Abel ver buiten zijn Moravische wieg. Het lot van de Joodse diaspora wordt gekenmerkt door deze voortdurende spanning tussen inburgering en ballingschap, die Lucette Valensi heeft weten te beschrijven, voor ander landen, als een lange en kwetsbare samexistentie, doorsneden door breuken [Valensi, 2016]. Ook al verschilt de Algerijnse context die zij bestudeert radicaal van Moravië, het fundamentele patroon — een Joodse minderheid zich voegend naar een machtsinstantie en meerderheid, tussen integratie en kwetsbaarheid — verlicht in vergelijking het lot van de Abel van Centraal-Europa.

De twintigste eeuw bracht de uiterste beproeving. De gemeenschappen van Bohemen-Moravië, waaruit de Abel voortkwamen, werden door de Shoah vernietigd; de overlevenden verspreidden zich nog verder, naar Israël, Noord-Amerika en West-Europa. De naam, ooit ingeschreven in een Moravisch dorp, werd een wereldwijde diasporanaam, gedragen ter nagedachtenis van een verdwenen wereld. Deze lange-durée geschiedenis — van priesters tot rabbijnen, daarna van rabbijnen tot moderne burgers — schrijft zich in in de meerduizendjarige geschiedenis van het judaïsme die Simon Claude Mimouni heeft neergeschreven, en waarvan elke familiale lignée een unieke variatie is [Mimouni, 2012].

Aan het einde van deze route verschijnt de naam Abel als een precipitaat van Ashkenazi-geschiedenis: biblisch door zijn echo, Duits-Hebreeuws door zijn waarschijnlijke vorming uit een voornaam als Abraham, Moravisch door zijn documentaire betuiging uit de 17de eeuw [List of Ashkenazi Jewish surnames — Wikipedia] [Woordenboeken van Joodse achternamen uit Oost-Europa en Joods-Duits]. Hij zegt, alleen al, de voorwaarde van Joden in Centraal-Europa: geworteld in een land — Moravië —, verbonden met een spiritueel centrum — Praag —, geïntegreerd in solide communautaire instellingen, en toch altijd blootgesteld aan de schokken van de geschiedenis.

De eerlijkheid van de historicus gebiedt onderscheid te maken tussen de registers. Vastgesteld is het feit van de naam en zijn Moravische kader; waarschijnlijk is de opname van de Abel in het economische, religieuze en stedelijke leven van hun tijd; verondersteld blijft alles wat de familiale traditie zonder documentair bewijs zou kunnen overdragen. Het is in deze ruimte tussen het archief en de herinnering — de doorsnede die de vorige hoofdstukken hebben trachten in kaart te brengen — dat de waarheid van een lignage huist. De werken van Soloveitchik en Kahana leren ons dat de Joodse overdracht precies de kunst is om tekst en gewoonte, document en herinnering samen te houden [Soloveitchik, 2014] [Kahana, 2015].

Het Grote Boek van de Abel is dus geen voltooid monument, maar een open onderzoek. Elk Moravisch gemeentelijk register dat teruggevonden wordt, elke ontcijferde grafsteen, elk Habsburgs burgerlijk register kan morgen dit verhaal verrijken of corrigeren. Voorlopig blijft de naam bestaan: spoor van een familie, herinnering aan een wereld, en getuigenis van de lange Joodse trouw aan de overdracht van namen en Wetten.