Familie Abekhzer

De familienaam Abekhzer heeft een plaats in de enorme inventaris die door Abraham I. Laredo is opgesteld, een baanbrekend werk dat enkele duizenden namen van Marokkaanse Joden heeft geregistreerd en geïnterpreteerd, van de meest illustere tot de meest obscure [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978, ref:1]. Deze publikatie bevat de enige beschikbare geleeerde interpretatie: een naam die is verbonden met de wortel כזר en wordt weergegeven als « Vader van de geweld ».

Om het belang van deze indeling in perspectief te plaatsen, moet men begrijpen wat de onomastiek in de Noord-Afrikaanse joodse traditie betekent. Zoals aangetoond door de onderzoeken van Joseph Toledano, condenseert de joodse familienaam in Noord-Afrika een geschiedenis: deze kan verwijzen naar een eponieme voorouder, naar een beroep, naar een geografische origine, naar een fysieke of morele eigenschap, soms naar een bijnaam die erfelijk is geworden [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003, ref:5]. Dezelfde formerings- en transmissiebeginselen gelden voor de gehele Judeo-Arabische wereld, van Marokko tot Tunesië, waar Paul Sebag heeft aangetoond hoe een Semitische wortel, een dialectische vervorming of een verdwijning van klinkers meerdere schrijfwijzen voor dezelfde naam konden veroorzaken [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie, 2002, ref:6]. De verspreiding van Abekhzer-varianten — van Abekzer tot Abijser — berust precies op dit fenomeen: een naam die eerst mondeling werd waargenomen, vervolgens op papier gezet naar gelang van de handen die deze schreven.

Deze nauwkeurige aandacht voor de naam is niet zonder belang in de Israëlische cultuur. Noemen, bewaren en doorgeven van de naam vormen een deugd die de joodse traditie door de ballingschappen heeft gedragen: de zakhor, de plicht van herinnering. Door zelfs de meest discrete familienamen in te schrijven, hebben Laredo en zijn opvolgers op hun geleeerde wijze uitgevoerd wat elke joodse familie uitvoert wanneer zij de geslachtsreeks van haar doden opzegt — het voor het niets behoeden wat zonder de schrift zou zijn verloren [ref:5, ref:8].

De meest zekere figuur in de familie is geen krijger, ondanks wat de naam zou kunnen doen vermoeden, maar een man van de Wet. Mosheh Abekhzer, wiens activiteit zich tussen de achttiende en negentiende eeuw afspeelde, liet juridische besluiten na — pesakim — bewaard in de verzameling getiteld Shophriya di-Ya'aqob. Deze teksten, in het corpus Zakhor onder manuscriptforra bewaard gebleven, getuigen ervan dat een Abekhzer zitting had onder de beslissers, degenen wier woord de vragen over de halakha binnen een gemeenschap besliste [manuscript Zakhor, Juridische besluiten van Mosheh Abekhzer, corpus 2631dafa].

Men moet de ernst van deze functie begrijpen. In de Joodse gemeenschappen van Marokko oefende de poseq — degene die het besluit neemt — een zowel moreel als juridisch gezag uit. Zijn adviezen regelden handelsgeschillen, vragen over huwelijk en echtscheiding, rituele gebruiken, erfenisconflicten; zij garandeerden zowel de burgerlijke vrede als de trouw aan de traditie. Dat de pesakim van Mosheh Abekhzer waardig geacht werden om verzameld en doorgegeven te worden in een werk — klassieke praktijk in de Noord-Afrikaanse responsa-literatuur — wijst op de aanzien waarin hij genoot. Een beslisser betreedt een verzameling alleen als zijn gezag door zijn gelijken wordt erkend.

Hier spreekt zich uit, gedragen door een gedocumenteerd feit, één van de kardinale deugden van de Joodse traditie: de dienst van de Wet als instrument van gerechtigheid. Een besluit nemen betekent de din, de strengheid van het recht toepassen, terwijl tegelijk naar pesharah wordt gestreefd, de schikking die eensgezindheid bewaart. De beslissende rabbijn belichaamt deze vruchtbare spanning tussen de letter en de vrede der mensen, dit begrip van de halakha als weg — want dat is de oorspronkelijke betekenis van het woord — eerder dan als dwangbuis. Door onder de bewaarders van deze talmudische en juridische kennis plaats te nemen, verbond Mosheh Abekhzer zijn familie aan de lange keten van meesters die, generatie na generatie, de continuïteit van de mondelinge Wet in vreemde landen hebben verzekerd.

Om de Abekhzer te situeren, moet men de wereld die de hunne was herstellen. De Joden van Marokko vormden een van de oudste en meest ingeburgerde Joodse aanwezigheden in het Middellandse Zeegebied, gevormd door opeenvolgende lagen: de autochtone basis genaamd toshavim, en de bijdrage van de ballingen uit Spanje, de megorashim, die na de catastrofe van 1492 arriveerden. Het uitwijzingsbesluit, geanalyseerd door Maurice Kriegel als een politieke handeling met complexe aandrijving, dreef naar de Maghreb een bevolking met een erfenis van rabbijnse en culturele uitzonderlijke rijkdom [Kriegel, La prise d'une décision : l'expulsion des Juifs d'Espagne en 1492, 1978, ref:12]. Uit deze ontmoeting werd de wetenschappelijke fysionomie van het Marokkaanse jodendom geboren, waar Andalusische tradities en lokale gebruiken zich in een duurzame synthese combineerden.

Norman Stillman toonde hoe veel de voorwaarde van de Joden in islamitisch land — die van de dhimmis, beschermd maar ondergeschikt — oscilleerde tussen perioden van tolerantie en momenten van tegenspoed, naar gelang van regimes en omstandigheden [Stillman, The Jews of Arab Lands, 1979, ref:11]. In dit kader ontwikkelden gemeenschappen een intens binnenlands leven: rabbijnse gerechtshoven, talmudische scholen, liefdadigheidsinstellingen, onderlinge hulpbroederschappen. Het was in zo'n milieu dat een Mosheh Abekhzer zijn gerechtshoven kon uitoefenen, en dat een Abraham Abekhzer zich later aan onderwijs kon wijden.

De geschiedenis van deze gemeenschappen is ook die van een veerkracht. Robert Assaraf heeft de hoofdlijnen ervan voor de moderne tijd nagetekend, aantonende hoe de Marokkaanse Joden de omwentelingen van de 19de en 20ste eeuw doorkruisten — de opening naar Europese mogendheden, de vestiging van scholen van de Alliance israélite universelle, vervolgens het protectoraat — terwijl zij hun gemeenschappelijke samenhang behielden [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 1860-1999, 2005, ref:2]. Mohammed Kenbib heeft aan zijn kant de lange en complexe coëxistentie tussen Joden en moslims gedocumenteerd, gemaakt van dagelijkse nabijheden zoveel als van spanningen [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948, 1994, ref:4]. De verhouding tot de ander, tot de vreemdeling, tot de buurman van een ander geloof — deze permanente beproeving van de coëxistentie — vormt een van de grote morele onderwijzingen die de Noord-Afrikaans-Joodse traditie heeft gedragen: leven onder de volkeren zonder jezelf te verliezen, de gast eer bewijzen zoals de Wet voorschrijft, naar de vrede van de stad streven waar men woont.

Bij de wisseling van de negentiende en twintigste eeuw verschijnt de tweede zekere figuur van de lignée: Abraham Abekhzer, auteur van een handleiding voor het onderwijzen van het Hebreeuws getiteld Ha-'Ibri — « Het Hebreeuws ». Het werk, bewaard in het corpus Zakhor, getuigt van een pedagogische roeping gericht op de overdracht van de heilige taal [manuscript Zakhor, Ha-'Ibri, corpus 87f70bd3].

Dit eenvoudige feit is vol betekenis. Het einde van de negentiende eeuw is voor het Marokkaanse jodendom een periode van diepe veranderingen in het onderwijs. De Alliance israélite universelle vermenigvuldigde er haar instellingen, verspreidde het Frans en wereldlijk kennis, terwijl het traditionele onderwijs in het Hebreeuws en heilige teksten voortduurde, vaak in spanning met deze nieuwigheden [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005, ref:2]. Het opstellen van een Hebreeuwse handleiding op zo'n moment betekende partij kiezen voor het voortbestaan van een taal en cultuur, de kinderen van een gemeenschap de sleutels tot hun erfenis aangeven op de drempel van een eeuw die hen daarvan dreigde af te snijden.

Het gebaar van Abraham Abekhzer behoort dus tot een dubbele deugd. Er is allereerst de verering van kennis, die liefde voor studie — de limmud — die de joodse traditie op de top van haar waarden plaatst, studie niet als luxe maar als verplichting aangeboden aan iedereen. Er is vervolgens de bescheidenheid van de pedagoog, die zijn kennis in dienst stelt van de meerderheid in plaats van zijn eigen roem: het schrijven van een handleiding betekent zich op de laagste trede van de geleerde aanzien plaatsen, in het ondankbare werk van elementaire overdracht, waar echter het voortbestaan van het volk zelf op het spel staat. Door generaties lezers van het Hebreeuws vorm te geven, nam Abraham Abekhzer deel aan dit collectieve werk waardoor Israël, eeuwenlang zonder land, van de taal en het boek zijn draagbare vaderland maakte.

Wat moet je onthouden van de ontmoeting tussen de naam en de werken? De patroniem, volgens Laredo, spreekt van geweld; de twee enige figuren die het archief ons toevertrouwt, zeggen daarentegen alles wat anders is — het recht en de school, de weegschaal van de rechter en het lessenaarvan de meester [ref:1 ; manuscrits Zakhor, corpus 2631dafa en 87f70bd3]. Deze dissonantie tussen de veronderstelde betekenis van de naam en de realiteit van de levens is op zich zelf een onderwijzing. Het herinnert ons eraan dat de onomastiek niets van het lot voorspelt; dat mannen niet gevangen zijn in het erfde etiket; dat een ruwe naam een geslacht kan bedekken dat is gewijd aan de zachtheid van kennis en aan de gerechtigheid van de Wet.

Het zou onvoorzichtig zijn om een directe en gedocumenteerde familieband tussen Mosheh, de beslisser van de 18de-19de eeuw, en Abraham, de pedagoog van de eeuwwisseling, te beweren: het beschikbare archief stelt dit niet vast, en we zullen ons onthouden van veronderstelling. Maar het delen van een zeldzame patroniem, in de gesloten wereld van Marokkaanse gemeenschappen waar geleerde families van vader op zoon de smaak voor studie doorgaven, maakt een gemeenschappelijke toebehoring tot een geletterd milieu aannemelijk. De grote rabbijnse families van Marokko vormden vaak dynastieën van kennis, waar de functie van poseq en het vak van onderwijzer voortsproten uit dezelfde tekstcultuur [Toledano, Une histoire de familles, 1999, ref:8].

Wat deze twee roepingen gemeenschappelijk hebben, is zekerder dan hun bloedverwantschap: de trouw aan het boek. De ene legt de Wet uit aan de hand van de ontvangen teksten, de ander opent de toegang ervan door de taal die ze draagt te onderwijzen. Samen schetsen zij het portret van een geslacht waarvan het kenmerk niet handel noch macht is, maar de hardnekkige gehechtheid aan het geschreven woord — deze ahavat ha-Torah, deze liefde voor studie die door de hele Joodse geschiedenis loopt en die, van de beslisser tot de schoolmeester, wordt doorgegeven als een fakkel.

De twintigste eeuw verstoorde de wereld die deze werken had voortgebracht. De Joden van Marokko, getroffen door de donkere jaren van het Vichy-regime — waarvan Robert Assaraf de toepassing in het protectoraat en de ambigue bescherming van sultan Mohammed V heeft gedocumenteerd [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997, ref:3] —, kenden vervolgens, na 1948 en de onafhankelijkheid, een grote migratiebeweging naar Israël, Frankrijk en Canada. De eeuwenoude gemeenschappen leegden zich; de manuscripten, de registers, de boeken van responsa risiceerden zich te verspreiden of te verdwijnen met degenen die hen bewaarden.

Het is in deze context dat de bewaring, binnen het Zakhor-corpus, van de werken toegeschreven aan de lignée Abekhzer volle betekenis krijgt. Dat het handboek Ha-'Ibri van Abraham en de pesakim van Mosheh werden geïdentificeerd, verbonden aan een naam, behouden gebleven, behoort tot dezelfde geheugenverplichting die de joodse traditie sinds de bijbelse gebod van zakhor bezielt. Een manuscript redden betekent voorkomen dat een stem voor altijd zwijgt.

Dit hoofdstuk behoort meer tot het overgedragen geheugen dan tot het gesloten archief, want we kennen de details van familietrajecten niet, de precieze plaatsen, de afstammingen. Maar het wezenlijke blijft: twee werken zijn drempel van vergetelheid overgegaan. Ze getuigen dat een joodse familie uit Marokko, door de eeuwen heen, bijdroeg aan de gemeenschappelijke schat — wat recht, wat taal — en dat deze nalatenschap, vandaag verzameld, blijft behoren tot het geheugen van Israël.

Aan het einde van deze tocht laat de Abekhzer-lignée zich minder vatten door de continuïteit van een bewezen genealogie dan door de samenhang van een roeping. Een ruw naam, door Laredo gesleuteld als « Vader van geweld », dekt in werkelijkheid een nageslacht dat geheel is gericht op het boek en op de Wet. Van Mosheh, wiens juridische beslissingen waardig werden geacht om bewaard te blijven, tot Abraham, die zijn gemeenschap een handboek voor het Hebreeuws leren aanbood, onthult zich dezelfde passie — die van de studie in dienst van allen.

Van alle deugden die de joodse traditie door haar ballingschappen heeft gedragen, is die welke de Abekhzer-lignée boven alles het beste tot uitdrukking heeft gebracht, de liefde voor studie als daad van overdracht : niet de kennis die voor jezelf wordt opgestapeld, maar de kennis die gegeven wordt, gesneden in de juridische beslissing die het leven van mensen regelt, onderwezen in de taal die men kinderen leert lezen. De poseq en de pedagoog volbrengen hetzelfde gebaar aan twee uiteinden van het leven van de tekst : zij laten het woord van de ene generatie naar de volgende overgaan. Daarin voegt een familie met een duistere naam, wier geschiedenis zich slechts in flarden laat reconstrueren, zich bij de grote collectieve herinnering van Israël — dat volk dat, lang geen woning hebbende dan zijn boeken, van de studie zijn trouw en van de overdracht zijn overleven maakte.