Paradesi

Vóór de Paradesi waren er de Joden van Malabar. De lokale traditie, mondeling overgeleverd en laat opgetekend, stelt de Joodse aanwezigheid aan de kust van Kerala in zeer vroege tijden. Sommige verhalen spreken van de komst van Joodse kooplieden al in de tijd van koning Salomon, aangetrokken door de handel in specerijen, hout en ivoor; anderen plaatsen een aanzienlijke migratie na de vernietiging van de Tweede Tempel in het jaar 70 [Encyclopaedia Judaica, « Cochin »]. Deze stichtingstradities, rijk en eerbiedwaardig, behoren eerder tot de gemeenschapsgeheugen dan tot het controleerbare archief, en het behoort zich er als zodanig toe te presenteren: volgens de overgeleverde verhalen zouden de eerste Joden zich hebben gevestigd in Cranganore (Shingly, het huidige Kodungallur), ten noorden van Cochin.

Het grondleggende document waaromheen deze herinnering is georganiseerd, bestaat uit de zogenaamde koperen platen van Joseph Rabban. Volgens de traditie zou een lokale vorst aan een Joodse leider genaamd Joseph Rabban een reeks privileges en eer hebben verleend, waardoor hij als het ware een prins van de gemeenschap van Shingly werd [Encyclopaedia Judaica]. De datering van deze platen is onderwerp geweest van wetenschappelijk debat, waarbij schattingen schommelen tussen de negende en elfde eeuw; in elk geval bewijzen zij de ouderdom en de erkende status van de Joodse aanwezigheid in Malabar lang vóór de komst van de Europeanen. Deze documentaire schat werd, naar men zegt, overgebracht en bewaard door de gemeenschap van Cochin, en werd een voorwerp van collectieve trots.

De neergang van Cranganore — door de verhalen toegeschreven aan lokale conflicten, commerciële rivaliteiten en Portugese invallen aan het begin van de zestiende eeuw — veroorzaakte de verplaatsing van de Joden naar Cochin, waar zij zich onder de bescherming van de radja van Cochin plaatsten. Op deze oude basis, die van de Malabari, zouden de nieuwkomers zich voegen. Het is van belang te onderstrepen dat de Paradesi nooit de eerste Joden van de regio waren: zij voegden zich in een reeds bestaande ordening in, en het onderscheid tussen « oud » en « nieuw », tussen « zwart » en « wit », zou het leven van de Joodse gemeenschap in Cochin langdurig, en pijnlijk, structureren.

De verwijdering van de Joden uit Spanje in 1492 en die uit Portugal in 1496-1497 verspreidden de Sefaradiërs over de Middellandse Zee, het Ottomaanse Rijk, Noord-Afrika en, via handelsroutes, tot aan de handelssteden van de Indische Oceaan. Gedurende de 16de eeuw trokken Joodse families van Iberische oorsprong, maar ook uit Aleppo, Caïro, Constantinopel, Jemen, Perzië en Europa naar Cochin, aangetrokken door de welvaart van de specerijenhandel en het bestaan van een gevestigde Joodse gemeenschap [Encyclopaedia Judaica, « Cochin »]. Deze immigranten, en hun nakomelingen, werden aangeduid als Paradesi, de « vreemdelingen », in tegenstelling tot de Malabari die sinds eeuwen wortel hadden geschoten.

De meest blijvende daad van deze vestiging was de bouw, in 1568, van de synagoge Paradesi in Mattancherry, op een terrein dat volgens de overlevering door de raadja van Cochin was geschonken, in onmiddellijke nabijheid van zijn paleis en de hindoetempel — een buurtschap die de opmerkelijke integratie van de gemeenschap in het lokale stedelijke en religieuze weefsel weerspiegelt [Encyclopaedia Judaica]. De synagoge werd beschadigd tijdens het Portugese bombardement op Cochin in 1662, en later hersteld onder het Nederlandse bewind dat zich het jaar daarop vestigde. De Nederlandse Oost-Indische Compagnie toonde zich over het algemeen welwillend tegenover de Joden, en de Nederlandse periode (vanaf 1663) markeerde een fase van relatieve welvaart en intellectuele uitstraling voor de gemeenschap.

De stichting van de Paradesi was niet vrij van interne spanningen. Van meet af aan hadden de nieuwkomers de neiging zichzelf als een onderscheiden elite te beschouwen, vaak weigerend te trouwen met de Malabari en hun eigen synagoge en instellingen op te richten. Deze interne segregatie, gebaseerd op overwegingen van genealogische zuiverheid en, impliciet, huidskleur, vormt een van de meest problematische hoofdstukken van deze geschiedenis — en daarop zullen we nog terugkomen. Maar op puur documentair vlak blijft het jaar 1568 het solide ankerpunt: het schrijft de Paradesi-gemeenschap in in steen en tijd, en maakt haar synagoge de meest welsprekende materiële getuige van vijf eeuwen Indisch jodendom.

Weinig gebouwen concentreren zoveel historische lagen als de synagoge Paradesi in Mattancherry. Gebouwd in 1568, meerdere keren verbouwd, verenigt zij in haar architectuur en meubilair de sporen van wereldwijd handel en ononderbroken devotie [Encyclopaedia Judaica, « Cochin »]. Haar vloer is beroemd omdat zij bedekt is met honderden hand beschilderde tegels van blauw en wit porselein, in de 18e eeuw uit China geïmporteerd; de lokale traditie, ruimschoots doorgegeven door gidsen en reisliteratuur, wil dat elk van deze tegels uniek is. De zaal wordt verlicht door een ensemble van kroonluchters en lampen van gekleurde glas afkomstig uit Europa, met name uit België, die aan de ruimte een bijzondere sfeer geven.

Het gebouw wordt bovendien geflankeerd door een klokkentoren, toegevoegd in de 18e eeuw, waarvan de wijzerplaten inscripties in verschillende talen dragen — Hebreeuws, Malayalaam, en Latijnse cijfers — een welsprekend symbool van de kruising van werelden waartoe de gemeenschap behoorde. De synagoge bewaart bovendien waardevolle cultusvoorwerpen, Torarollen versierd met gouden kronen aangeboden door lokale vorsten, alsook, volgens de traditie, de beroemde koperen platen die de privileges aan de Joden van Malabar getekend attesteren.

Voorbij haar architecturale waarde is de synagoge Paradesi een erkende erfgoedplaats van herinnering geworden, die onderzoekers, pelgrims en bezoekers uit de hele wereld aantrekt. Zij staat onder de belangrijkste sites van het Joodse erfgoed in Azië en vormt voor de nakomelingen van de Cochinis verspreid in Israël en elders een symbolisch ankerpunt. Waar de levende gemeenschap bijna is uitgestorven, blijft het monument: het getuigt, in haar steen, haar tegels en haar kroonluchters, van een geschiedenis die de mensen niet meer volledig kunnen belichamen. In dit opzicht is de synagoge niet alleen een tempel, maar het volledige materiële archief van een gemeenschap.

De interne geschiedenis van de joodse gemeenschap van Cochin is onlosmaakbaar verbonden met een rigide maatschappelijke gelaagdheid, die zowel traditionele als wetenschappelijke bronnen documenteren. De gemeenschap verdeelde zich voornamelijk in de Paradesi (« witte Joden »), afstammelingen van sefardische en Europese immigranten, en de Malabari (« zwarte Joden »), diep geworteld; aan deze twee groepen voegde zich die van de meshuhrarim, afstammelingen van vrijgelaten en bekeerlingen, toe, die de meest ondergeschikte rang innamen [Encyclopaedia Judaica, « Cochin »]. Deze hiërarchie, die weliswaar een echo vormde van, maar niet identiek was aan het kastenstelsel van de omringende Indische maatschappij, regelde huwelijken, toegang tot synagogale eerbewijzen en begrafenissen.

Het is hier dat Geheugen en Archief op elkaar antwoorden en zich soms tegenspreken. De Paradesi-traditie rechtvaardigde lange tijd haar voorrang door een genealogie van Iberische zuiverheid; de kritische historiografie van de twintigste eeuw daarentegen bracht de uitsluitingsmechanismen aan het licht die de Malabari en vooral de meshuhrarim troffen, die in de negentiende en twintigste eeuw een werkelijke strijd voor gelijkheid van godsdienstige rechten binnen de Paradesi-synagoge moesten voeren. Hervormers, ondersteund door figuren uit het Indische jodendom en door rabbijnse autoriteiten die elders werden gevraagd, betwistten de discriminatoire gebruiken die de meshuhrarim bepaalde liturgische functies ontzegden. De vraag naar kleur, verweven met die van oudheid en afkomst, blijft een van de meest delicate aspecten van deze geschiedenis en nodigt uit tot een helder onderzoek, zonder enige idealisering.

Op economisch en sociaal vlak onderscheidden de Paradesi zich als specerijen-handelaren, makelaren, commerciële agenten van Europese mogendheden en af en toe raadgevers van lokale vorsten. Hun kennis van talen en handelsnetten van de Indische Oceaan maakten hen gezochte bemiddelaars onder opeenvolgende regimes — Portugees, Nederlands, vervolgens Brits. De gemeenschap onderhield schriftelijke en commerciële betrekkingen met andere polen van de diaspora, van Amsterdam tot Aleppo, en droeg bij aan de verspreiding van boeken, responsa en nieuws over de joodse wereld. Vrouwen en mannen cultiveerden daar een intens liturgisch leven, gekenmerkt door eigen gebruiken en een repertoire van gezangen in het Hebreeuws en Malayalam, waarvan een deel kon worden verzameld voor de verspreiding.

Het lot van de Paradesi was nauw verbonden met dat van de maritieme rijken die om de Malabar-kust streden. Onder de Portugezen, die vanaf het begin van de 16de eeuw in Cochin aanwezig waren, kenden de Joden een periode van vijandigheid : het klimaat van de Contrareformatie en de geest van de Inquisitie, bijzonder actief in Goa, maakten hun positie precair, en de synagoge zelf leed onder de confrontaties van 1662 [Encyclopaedia Judaica, « Cochin »]. De komst van de Nederlanders in 1663 transformeerde de situatie : tolerant in religieuze zaken en bezorgd om handel, de beheerders van de Nederlandse Oost-Indische Compagnie onderhielden met de Joden van Cochin over het algemeen hartelijke en wederzijds winstgevende betrekkingen.

Deze Nederlandse periode was ook een van intellectuele bloei en openheid naar de westerse diaspora. Correspondentie werd uitgewisseld met de Sefardische gemeenschap van Amsterdam, destijds een van de grote centra van het Europese jodendom ; verslagen en beschrijvingen van de gemeenschap van Cochin bereikten zo Europa, waar zij de nieuwsgierigheid van geleerden en reizigers voedden. De figuur van Ezekiel Rahabi, koopman en diplomaat in dienst van de Nederlanders in de 18de eeuw, illustreert de invloed die een Paradesi kon uitoefenen als handelaren politiek intermediair van het eerste rang.

De vestiging van de Britse overheersing op de Malabar, aan het einde van de 18de en in de 19de eeuw, plaatste de gemeenschap in een nieuwe imperiale orde. De Paradesi, veeltalig en bedreven in zaken, wisten zich hieraan aan te passen, sommige leden bereikten opmerkelijke posities in handel en bestuur. Het was onder het Britse bewind dat de « moderne » contouren van de gemeenschap zich preciezeerden, beter gedocumenteerd door volkstellingen, administratieve rapporten en etnografische verslagen. Maar deze periode droeg reeds de kiemen van de beslissende omwenteling in zich : de opkomst van de Joodse nationale beweging en het perspectief van een terugkeer naar het Land Israël, dat in enkele tientallen jaren Mattancherry van zijn Joodse inwoners zou ontledigen.

De stichting van de Staat Israël in 1948 markeerde een definitief keerpunt voor de Joden van Cochin. Gedreven door een diep religieus attachment aan Sion, en nu in staat om een lang gehoopte terugkeer te verwezenlijken, emigreerden de grote meerderheid van de Cochinis — zowel Paradesi als Malabari — naar de nieuwe staat gedurende de jaren 1950 en 1960 [Encyclopaedia Judaica, « Cochin »]. Velen vestigden zich in agrarische plaatsen in het zuiden van Israël, waar zij zich inspanden om het gemeenschapsleven opnieuw op te bouwen en hun bijzondere liturgische tradities voort te zetten. Deze massale en snelle beweging ledigde in de loop van één generatie een gemeenschap die enkele eeuwen oud was.

In Cochin zelf bleven al gauw slechts een handvol Paradesi-families over, en vervolgens enkele bejaarde personen, bewaarders van een erfgoed dat meer monumentaal dan menselijk was geworden. De synagoge van 1568, geclassificeerd en onderhouden als erfgoedgoed, bleef bezoekers ontvangen, maar het voor reguliere diensten noodzakelijke quorum — de minyan van tien mannen — werd steeds moeilijker, en vervolgens onmogelijk bijeen te brengen. Begin eenentwintigste eeuw was de resident gemeenschap teruggebracht tot een zeer klein aantal personen, en men kon spreken, zonder overdrijving, van een bijna volledige uitdoving van de levende joodse aanwezigheid in Cochin.

Deze verdwijning is echter geen zuivere uitwissing. In Israël hebben de nakomelingen van de Cochinis een deel van hun gebruiken, hun liederen en hun geheugen behouden, en onderzoekers hebben ernaar gestreefd om dat wat kon — handschriften, mondelinge tradities, muzikale repertoires — in te zamelen. De synagoge Paradesi blijft ondertussen een plaats van herinnering, waar nakomelingen uit Israël en reizigers uit de hele wereld elkaar tegenkomen. Dus wat is uitgedoofd als levende gemeenschap, blijft voortbestaan als erfenis: die van een onwaarschijnlijke en vruchtbare ontmoeting tussen het jodendom, de Indiase beschaving en de wereldwijde handelsroutes.

De geschiedenis van de Paradesi van Cochin is die van een inenting die emblematisch werd. Deze Joden van Sefardische en mediterrane afkomst, in de zestiende eeuw van elders gekomen, hebben zich geworteld op een land waar het jodendom al eeuwen bestond, hebben in 1568 een synagoge gebouwd die hen overleeft, en hebben tussen de Portugese, Nederlandse en Britse rijken een bestaan geweven dat gemaakt was van handel, devotie en subtiele interne hiërarchieën. Hun trajectorie verbindt de grootheid van een opmerkelijke integratie in de Indiase samenleving en de schaduw van een sociale stratificatie die lang de Joden onderling verdeelde.

Wat opvalt aan het einde van deze baan is de manier waarop geheugen en archief er dooreen vlochten: aan de onheroordelijke tradities van Cranganore en de stenen platen van Joseph Rabban antwoorden de vaste data van de synagoge, de registers van de Europese ondernemingen en de koloniale volkstellingen. En het is misschien in de bijna totale stilte van de levende gemeenschap van vandaag, tegengewogen door de blijvend aanwezigheid van het monument en het geheugen van de nakomelingen in Israël, dat de uiteindelijke les van de Paradesi gelegen is: een diaspora kan op een plaats uitdoven zonder op te houden als erfenis te bestaan. Het « Grote Boek » zal slechts bescheiden de fragmenten van deze geschiedenis hebben verzameld voordat zij geheel oplossen.