Les Juifs de Sfax

Het Jodendom in Tunesië wortelt in de Oudheid, met een aanwezigheid die sinds de Romeinse periode wordt betuigd en een opmerkelijke continuïteit door de islamitische eeuwen heen. Kairouan, ongeveer honderd kilometer ten noorden van Sfax, was van de 9de tot de 11de eeuw een van de grootste centra van talmudische wetenschap in de Middellandse Zee, voordat zijn achteruitgang de Joodse bevolking naar andere steden in het land herverdeelde [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. Sfax, een in de Middeleeuwen al actieve haven en commerciële schakel tussen het binnenland en zee, past in deze lange geografie van uitwisselingen waarin Joodse en moslimhandelaren deelnamen aan de handel in graan, olie en textiel.

De gemeenschap van Sfax behoorde tot het zogenaamde twansa-jodendom — de inheemse Tunesiërs met lange wortel — ter onderscheiding van de grana, de Joden van Livornese herkomst met Iberische voorouders die vooral sinds de 17de eeuw in Tunis waren gevestigd. In Sfax was de Joodse bevolking overwegend van lokale ritus en traditie, behoudend het gebruik van Judeo-Tunisisch Arabisch, eigen klederdrachten en een gemeenschappelijke organisatie gestructureerd rond de synagoge, het rabbijnse gerechtshof en instellingen voor liefdadigheid. Zoals in geheel Maghreb hadden de Joden er de status van dhimmis, beschermde onderdanen onderworpen aan verplichtingen en beperkingen, maar genietend van interne religieuze en juridische autonomie [Encyclopaedia Judaica].

De integratie van Tunesië in de Ottomaanse invloedssfeer, gevolgd door de bevestiging van de Husseinitische dynastie in de 18de eeuw, structureerden het Joodse leven in de Regenschap. De grote hervormingen van het midden van de 19de eeuw — het Fundamenteel Pact van 1857 en de Grondwet van 1861 — proclameerden in principe de gelijkheid van onderdanen zonder onderscheid van religie, waarmee een periode van veranderingen werd geopend waarvan de gemeenschappen in het zuiden, Sfax inbegrepen, geleidelijk aan de effecten voelden [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. Het is in dit algemene kader dat men een gemeenschap in Sfax moet plaatsen die bescheiden van aantal bleef, maar wel ingebed was in de economische en intellectuele netwerken van het Tunesische Jodendom.

De sociale fysionomie van de Joden van Sfax was in de eerste plaats die van een gemeenschap van handelaren en ambachtslieden die steunen op de landbouwbestemming van de regio. Sfax was de grote markt voor olijven: de vlakten ervan, beplant zover het oog reikt, voedden een handel in olijfolie en amandelen waarvan de Joden, als tussenpersonen, makelaars, geldverstrekkers en detailhandelaren, actieve deelnemers waren. Rond deze handel draaiden de textiel-, juwelen-, blikwerk- en edelmetal-verwerkingsbedrijven, gebieden waar de ambachtslieden Joden van de Maghreb traditioneel een erkende plaats innamen [Encyclopedia of Jews in the Islamic World].

De ontwikkeling van de haven van Sfax onder het Protectoraat, de groei van de uitvoer van olie en fosfaat dat uit de mijnen van Gafsa werd vervoerd, transformeerden de stad in een economische plaats van het eerste rang. Deze groei bood Joodse families nieuwe perspectieven: opening van winkels in handelsstraten, deelname aan import-exportnetwerken, geleidelijke toetrede tot de vrije beroepen en ambtenarij naarmate onderwijs zich verbreidde. De gemeenschap bleef desalniettemin sociaal contrastrijk, waarbij een handelsbourgeoisie samenleefde met een wereld van ambachtslieden en marskramers met fragiele middelen.

Het gemeenschapsleven organiseerde zich rond de synagoge, religieus en sociaal hart, alsmede rond liefdadigheidsvennootschappen die zorgden voor steun aan armen, bruidsschatten voor jonge meisjes en funeraire rituelen. De hevra kadisha, vennootschap van de laatste plicht, had een centrale plaats in een gemeenschap waar solidariteit dienstdeed als sociale bescherming. Volgens studies over Joodse steden in de Sahel en het zuiden van Tunesië was de Joodse bevolking van Sfax relatief klein in vergelijking met die van Tunis, waarschijnlijk enkele duizenden zielen op haar hoogtepunt, voor de grote vertrekken in het midden van de twintigste eeuw [Encyclopedia of Jews in the Islamic World].

De meest bepalende gebeurtenis van de gemeenschappelijke modernisering was de komst van het onderwijs, en in het bijzonder van de Alliance Israélite Universelle. Deze in 1860 in Parijs opgerichte organisatie zette een netwerk van onderwijsinstellingen op in het Middellandse-Zeegebied, bedoeld om de Joodse gemeenschappen door onderwijs, de Franse taal en een ideaal van burgerlijke emancipatie te « regenereren ». Zoals Aron Rodrigue aantoonde, transformeerde deze onderwijsmissie de Noord-Afrikaanse Joden diepgaand, formeerde nieuwe generaties die zich met Frankrijk accultureerden terwijl zij toch aan hun jodendom bleven gehecht [Rodrigue, 1990].

In Tunesië opende de Alliance zijn eerste scholen in Tunis al in 1878, waarna haar werk naar steden in het binnenland werd uitgebreid. Sfax behoorde tot de plaatsen waar de Alliance haar onderwijs vestigde, waarbij zij de Joodse kinderen van de stad onderwijs in het Frans, rekenen, geschiedenis en ambachten aanbood, ter aanvulling van het traditionele godsdienstonderwijs dat in de kouttab en de yeshivot werd gegeven. De archieven van de instelling bewaren de correspondentie van haar directeuren, een kostbare bron om het dagelijks leven, de zeden en de materiële moeilijkheden van de gemeenschappen in het zuiden te begrijpen [AIU, Archives de l'Alliance Israélite Universelle].

Onder het in 1881 ingestelde Franse protectoraat versnelde deze opening zich. De leden van de gemeenschap profiteerden van het onderwijs van de Alliance Israélite Universelle en openden zich voor de Franse cultuur, adopteren geleidelijk aan de taal, kledij en levenswijzen van Europa. André Chouraqui beschreef deze « hedendaagse Joodse wedergeboorte » die de Alliance naar eigen zeggen incarneerde, met haar beloften van emancipatie maar ook met spanningen tussen trouw aan traditie en aantrekkingskracht van assimilatie [Chouraqui, 1965]. De geschiedenis van Sfax lijkt in dit opzicht op die van Sousse, een andere stad in de Sahel, beter gedocumenteerd, waarvan Claire Rubinstein-Cohen het « van oriëntaliteit naar occidentalisering » heeft beschreven in de loop van een eeuw geschiedenis [Rubinstein-Cohen, 2011]. Deze occidentalisering, die reëel was, bleef echter partieel: zij raakte eerst de burgerij, terwijl de populaire lagen die het meest aan erferfvoed gewoonten gehecht waren lang onaangetast bleven.

De Tweede Wereldoorlog vormde voor de Joden van Tunesië, en in het bijzonder van Sfax, een moment van breuk en gevaar. Met de nederlaag van 1940 en de instelling van het Vichy-regime werd de antisemitische wetgeving uitgebreid naar het Protectoraat: de wetten inzake de status van Joden, de uitsluiting uit bepaalde beroepen, de numerus clausus in het onderwijs en de 'aryanisatie'-maatregelen troffen een bevolking die tot dan toe bezig was met integratie in de Franse cultuur. Renée Poznanski heeft de situatie van Joden onder de Bezetting en de verwikkeling van vervolgingen geanalyseerd, en heeft door vergelijking de situatie van gemeenschappen onder Frans gezag belicht [Poznanski, 1994] [Poznanski, 1997].

De Tunesische bijzonderheid ligt in de directe Duitse militaire bezetting, uniek in de Arabische wereld. Tussen november 1942 en mei 1943 bezetten de Astrocharassen Tunesië en de stad Sfax kende, zoals de rest van het land, de Duitse bezetting en de opleggging van gedwongen arbeidsmaatregelen voor Joden [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. De Duitse autoriteiten eisten van de gemeenschappen de levering van contingenten mannen die verplicht waren zware werk te verrichten — bouw van militaire werken, graafwerk, aanleg van vliegvelden en havens — onder zware omstandigheden en onder bedreiding van geallieerde bombardementen die precies gericht waren op de haveninfrastructuur van Sfax.

Naast de arbeidskrachtwervingen kwamen collectieve geldboetes, confiscaties en gijzelaars die dienden om de gehoorzaamheid van de gemeenschappen te garanderen. Sfax, als strategisch doelwit vanwege zijn haven en station, ondergingen intense bombardementen die de stad beschadigden en haar bevolking, zowel Joods als Moslim, zwaar troffen. De bevrijding van Tunesië door de Geallieerden in het voorjaar van 1943 maakte een einde aan dit uitzonderingsregime na zes maanden angst, zonder dat Tunesië de massale deportaties onderging die Europa troffen — een relatieve verschoning die de geschiedschrijving toeschrijft aan de korte duur van de bezetting en de geallieerde opmars, meer dan aan enige gnade [Encyclopaedia Judaica].

De naoorlogse periode opende een tijd van herwonnen hoop maar ook van groeiende onzekerheid. De oprichting van de Staat Israël in 1948 en de stijgende spanningen in het Nabije Oosten, gecombineerd met de stijging van het Tunesische nationalisme, veranderden de evenwichten die de coëxistentie mogelijk hadden gemaakt. De toetreding van Tunesië tot onafhankelijkheid in 1956 plaatste de Joodse gemeenschappen voor een keuze: blijven in een nieuwe, Arabische en overwegend islamitische staat, of emigreren.

Voor Sfax zoals voor andere Tunesische steden, versterkte de emigratiebeweging, die na 1948 was begonnen, zich in de jaren 1950 en 1960. Na de onafhankelijkheid verspreide de gemeenschap zich vooral naar Frankrijk en Israël in het midden van de twintigste eeuw [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. Frankrijk trok de meest verfranste families aan, die door de Alliance-school en het Protectoraat naar de metropool waren gericht; Israël ontving degenen die door het zionistische ideaal werden bewogen of die door sterke religieuze bindingen waren gehouden. De opeenvolgende regionale crises — de Suezcrisis van 1956, de Zesdaagse Oorlog van 1967 en de gevolgen ervan in Tunesië — versnelden de leegloop van de laatste provinciale gemeenschappen.

In enkele decennia tijd stierf de Joodse aanwezigheid in Sfax, die duizenden jaren oud in het land en oud in de stad was, bijna volledig uit. De synagogen werden ontwijfd of omgevormd, de begraafplaatsen toevertrouwd aan de bewaking van het geheugen, en de herinnering aan de gemeenschap werd naar de diaspora gebracht. Vandaag de dag leeft deze geschiedenis vooral voort in familiale verhalen, verenigingen van nakomelingen en geleerdenwerkzaamheden die, naar het voorbeeld van de Histoire universelle des Juifs onder leiding van Élie Barnavi, de maghrébijnse judaïsmes situeren in de lange duur van het Joodse volk [Barnavi, 1992].

Het moet eerlijk gezegd worden: de Joodse gemeenschap van Sfax, een handelshavenstad van middelmatige omvang, heeft in de catalogi en referentieencyclopedieën geen galerij van namentelijk gedocumenteerde figuren nagelaten die vergelijkbaar is met die van Tunis, Djerba of Livorno. De geverifieerde bronnen op dit onderwerp werpen meer licht op instellingen en collectieve dynamieken dan op precieze individuele biografieën. Men zal zich daarom onthouden van het verzinnen van namen of data; men zal eerder de werkelijk geatesteerde actoren benoemen van het kader waarin deze gemeenschap zich inschreef.

L'Alliance israélite universelle (gesticht in 1860) — הברית הישראלית העולמית / Kol Israël Haverim. Deze Parijse instelling, ontstaan in 1860, was de grootste actor in de modernisering van de Joden van Sfax via het onderwijs. Zijn directeuren en onderwijzers, wier correspondentie in zijn archieven bewaard is gebleven, waren de concrete agenten van de openstelling naar de Franse taal en cultuur. Het was door dit netwerk, onderzocht door Aron Rodrigue, dat de sociale transformatie van de Tunesische provinciële gemeenschappen rond de negentiende en twintigste eeuw plaatsvond [Rodrigue, 1990] [AIU].

Aron Rodrigue (geboren in 1953) — historicus. Specialist in het Sefardische en Ottomaanse jodendom, hoogleraar aan de Universiteit van Stanford, is hij auteur van een referentiewerk over de Alliance israélite universelle en de Joden van Noord-Afrika. Zijn werk biedt het analytische kader waarmee de verwestering van gemeenschappen zoals die van Sfax kan worden begrepen: rol van de school, spanningen tussen traditie en moderniteit, vorming van een gefransiseerde elite. Hij verschijnt hier als wetenschappelijk getuige, niet als actor van de gemeenschap [Rodrigue, 1990].

Renée Poznanski (geboren in 1948) — historica. Hoogleraar aan de Universiteit Ben Gurion van de Negev, zij heeft belangrijk onderzoek verricht naar de Joden onder de Bezetting en het Vichy-regime. Haar werk werpt licht op de mechanismes van vervolging die, uitgebreid naar het Tunesische Protectoraat, het mogelijk maken de beproeving van de Joden van Sfax tijdens de Tweede Wereldoorlog in te kaderen. Zij wordt op deze titel vermeld als historiografische referentie van het hoofdstuk gewijd aan de oorlog [Poznanski, 1994] [Poznanski, 1997].

André Chouraqui (1917–2007) — אנדרה שוראקי. Schrijver, jurist en vertaler geboren in Aïn Témouchent in Algerije, figuur van het Franstalige Noord-Afrikaanse jodendom, hij wijdde een klasieke studie aan de Alliance israélite universelle en de « hedendaagse Joodse renaissance » tussen 1860 en 1960. Zijn analyse biedt een sleutel tot het lezen van het culturele traject van de Tunesische gemeenschappen, Sfax inbegrepen, tussen oriëntaliteit en emancipatie. Hij verschijnt hier als historicus van de instelling die de stad markeerde [Chouraqui, 1965].

Claire Rubinstein-Cohen (onbekende data) — historica. Auteur van een proefschrift gewijd aan de Joodse gemeenschap van Sousse en haar overgang « van oriëntaliteit naar verwestering » over een eeuw geschiedenis (1857–1957), zij biedt een analysekader dat rechtstreeks toepasbaar is op de steden van de Sahel en het zuiden van Tunesië. Haar werk maakt het mogelijk, door vergelijking, de mutaties van een havenstad-gemeenschap zoals die van Sfax waarschijnlijk weer in te stellen, zonder een monografie van gelijke omvang [Rubinstein-Cohen, 2011].

De geschiedenis van de Joden van Sfax is die van een havenstad in Zuid-Tunesië, bescheiden in aantal maar volledig ingelijfd in de grote bewegingen van het Maghrebijnse jodendom: oude verankering in de olie-, amandel- en handeleconomie; herorganisatie in de 19e eeuw; beslissende opening naar Franse cultuur via de school van de Alliance israélite universelle onder het Protectoraat; beproeving van de Duitse bezetting en dwangarbeid tussen 1942 en 1943; tenslotte verspreiding naar Frankrijk en Israël in het midden van de 20e eeuw. In enkele generaties werd een diep in de tijd gewortelde aanwezigheid uit het stedelijk landschap uitgewist en zette zich voort in de diaspora.

Deze trajectorie, die uit de bronnen in grote lijnen kan worden vastgesteld, blijft ongelijkmatig gedocumenteerd: de instellingen — synagogen, broederschappen, Alliance-scholen — zijn beter bekend dan de individuen, en het lokale archief van Sfax zelf is beperkt. Dit werk heeft daarom, overal waar zekerheid ontbrak, de voorkeur gegeven aan waarschijnlijkheid boven verzonnen verhaal, en heeft zich gesteund op de grote syntheses van het Tunesische jodendom en op de archieven van de Alliance. Zo hersteld voegt de herinnering aan de Joden van Sfax zich bij die van een verdwenen wereld waarvan de geheugen, doorgegeven door de nakomelingen en verlicht door onderzoek, verdient om met nauwkeurigheid en respect te worden bewaard.