Les Juifs de Montevideo

De vraag naar joodse oorsprongen op Uruguayaans grondgebied roept zowel documentaire nauwkeurigheid als de herinnering aan een diffuse marranische aanwezigheid op. Anders dan in andere regio's van het Spaanse Rijk kende Uruguay geen actief inquisitoriaal apparaat op zijn grondgebied. Uruguay beschikte niet over een actieve inquisitie, en men treft enkele sporen van bekeerden aan die in de 16de eeuw hebben geleefd. Deze sporen, teer en vaak indirect, roepen het bredere lot van conversos en neolingen op, wier herinnering werd bewerkt door een aggadische traditie van binnenlandse weerzin, zoals die werd bestudeerd door de historiografie van geforceerde bekeerlingen in het christelijke Europa [Goldin, 2011]. Het zou echter riskant zijn deze vluchtige aanwezigheden tot de directe oorsprong van de hedendaagse gemeenschap te maken.

De georganiseerde gemeenschap komt voort uit een veel latere verankering. De huidige joodse gemeenschap vindt haar oorsprong in het jaar 1880. De eerste aankomers kwamen uit buurlanden en uit de Oostelijke Middellandse Zee. De significante joodse immigratie naar Uruguay begon aan het einde van de 19de eeuw, met de komst van Joden uit Brazilië en Argentinië. Volgens andere bronnen gaat de joodse gemeenschap van Uruguay terug tot de jaren 1870, toen Joden naar het continent kwamen vanuit Turkije en de Ottomaanse ruimte, vooruitlopend op de sterke sephardiese bevolking die Montevideo zou karakteriseren. Deze initiële basis, nog bescheiden van omvang, droeg reeds in zich de dubbele component — sephardiës en ashkenazisch — die het joodse leven in de hoofdstad duurzaam zou structureren.

De eeuwwisseling markeerde het werkelijk begin van institutioneel joods leven in Montevideo. De bevolking, aanvankelijk minuscuul, werd geleidelijk aan dichter bevolkt. De grootste joodse bevolking bevond zich in Montevideo, dat in 1909 150 Joden telde. Het eerste attesteerde minjan in Uruguay vond plaats in 1912, en de eerste synagoge werd in 1917 geopend door een kleine asjkenazische gemeenschap. Deze mijlpalen — gebedsquorum, plaats van eredienst — markeren de overgang van een individuele aanwezigheid naar een gestructureerde gemeenschap, voorzien van haar eigen rituele kaders.

De samenstelling van deze bevolking weerspiegelt de geografie van de diaspora's. De meesten waren sefardim, gevolgd door asjkenazim, mizrahi's en italkim. Deze stratificatie, zeldzaam door zijn evenwicht, onderscheidt Montevideo van andere Latijns-Amerikaanse hoofdsteden met een duidelijk overwegend asjkenazisch karakter. De sefardim uit de Osmaanse ruimte brachten hun liturgische tradities en hun Judeo-Spaans mee ; de asjkenazim uit Oost-Europa transponeerden het universum van de sjtetl en haar nascente moderniteit, wereld van het Poolse joodse stadje waarvan de cultuur, zowel traditioneel als door secularisering bepaald, fijntjes is beschreven door de historiografie [Ertel, 1982] ; de Oosterse Joden, ten slotte, verlengden een erfenis die dicht tegen die van Egypte en het Levant aanleunde [Mizrahi, 1977].

De Uruguayaanse politieke context bevorderde deze verankering. Uruguay werd een aantrekkelijke bestemming voor Joden vanwege de seculariteit en de welvaart voortvloeiend uit de hervormingen die tijdens de batllistische periode werden uitgevoerd. De hervormingen die met het presidentschap van José Batlle y Ordóñez gepaard gingen stelden een scherpe scheiding van Kerk en Staat in, een klimaat van burgerlijke tolerantie en economische welvaart die de nieuwkomers een uitzonderlijk integratiekader in het subcontinent boden.

Het is in deze gunstige context dat een stichtingsgebeurtenis, lange tijd afwezig uit synthetische verhalen, het institutionele bestaan van de asjkenazische gemeenschap bezegelde : op 18 juli 1916, in het Centro Asturiano aan de Calle Río Branco 1265, richtten achtenvijftig joods immigranten uit Oost-Europa de vereniging Jevrá Kadishá Ashkenazí op [kehila.org.uy/resena-historica/]. De eerste bezorgdheid van deze rouwbroederschap was de gemeenschap van een begraafplaats voorzien ; de eerste begravingen op de joodse begraafplaats van La Paz, in het departement Canelones, vonden plaats op 28 november 1917, slechts enkele weken na de opening van de eerste synagoge [kehila.org.uy/resena-historica/]. Deze twee gebeurtenissen — oprichting van de Jevrá Kadishá en inwijding van de begraafplaats — vormen de twee eerste hoekstenen van een snelle en vastberaden institutionalisering.

De gemeenschap van Montevideo was nooit een homogeen blok: zij organiseerde zich in verschillende verenigingen en gemeenten, die getrouw de veelheid van haar oorsprong weerspiegelden [Encyclopaedia Judaica]. Deze segmentatie in collectiviteiten — ashkenazisch, sefardisch, Hongaars en Duits — vormt een van de meest kenmerkende trekken van het Uruguayaanse joodse leven, waarbij elk zijn eigen instellingen, rituelen en solidariteiten behield, terwijl hij deelnam aan een centrale coördinatie.

De institutionele archieven stellen ons vandaag in staat de fasen van deze structurering met precisie aan te duiden. Aan ashkenazische zijde werd de Jevrá Kadishá Ashkenazí, gesticht in 1916, geleidelijk omgevormd: zij werd in 1932 de Comunidad Israelita de Montevideo, vervolgens in 1972 de Comunidad Israelita del Uruguay, tegenwoordig bekend onder de naam Kehilá [kehila.org.uy/resena-historica/]. Deze naamswisseling weerspiegelt een verbreding van het identitaire bereik, van de eenvoudige begrafenisbondgenootschap naar de omvattende gemeenschap op nationaal niveau.

Aan sefardische zijde vond de structurering plaats in de vorm van een gedenkwaardige fusie. Op 3 oktober 1932 verenigden verschillende afzonderlijke instellingen — de Hessed Shel Emet, de Israelita Sefardí de Beneficencia, de Templo Shalom, de Templo de Forasteros en de Círculo Social Israelita Sefaradí — hun krachten om aanleiding te geven tot de Comunidad Israelita Sefaradí del Uruguay [kehila.org.uy/resena-historica/]. Het jaar daarop, in 1933, richtte deze nieuw verenigde gemeenschap haar eerste tempel in in de Ciudad Vieja, de historische wijk van Montevideo, verankering aldus zichtbaar haar aanwezigheid in de stedelijke ruimte [kehila.org.uy/resena-historica/]. Het is opmerkelijk dat zowel de ashkenazische als de sefardische fusie op dezelfde dag hebben plaatsgevonden, op 3 oktober 1932: het archief onthult daar een convergentie die waarschijnlijk niet toevallig was, maar eerder het gevolg van een gemeenschappelijke communautaire dynamiek in het licht van de onzekerheden van die tijd.

De spanningen en interne onderhandelingen getuigen van de vitaliteit van deze organisatie. De bronnen documenteren beraadslagingen waarin zowel hulpinstanties als verschillende rabbinale autoriteiten, afhankelijk van de collectiviteiten, optraden. De rabbijn Salomón Algazi (1919–1982), van de sefardische gemeenschap, evenals andere rabbinale figuren, werden uitgenodigd als bemiddelaars tijdens algemene vergaderingen van de gemeenschap. De aanwezigheid in Montevideo van de vertegenwoordiger van de HIAS, een organisatie ter hulp bij immigratie, toont bovendien aan hoezeer de stad zich inscreef in internationale steunnetwerken voor joodse migranten. Dit vermogen om afzonderlijke gemeenten onder één coördinatie naast elkaar te laten bestaan, doet, mutatis mutandis, denken aan de modellen van communautaire autonomie die zijn beproefd in het middeleeuws sefardisch jodendom, waar de gemeenschap, haar cultuur en haar wet een samenhangend geheel vormden [Assis, 2004].

Op juridisch en godsdienstig vlak beschikte elke collectiviteit over haar rabbinale kaders, haar plaatsen van eredienst en haar liefdewerken. De oorspronkelijk overwegend sefardische component onderhield nauwe banden met de tradities van de Middellandse Zee en de hispanofone wereld, terwijl de germanofone component, versterkt in de jaren dertig, een onderscheiden culturele gevoeligheid meebracht, gekenmerkt door de ervaring van emancipatie in Centraal-Europa [Encyclopaedia Judaica].

De decennia van het interbellum transformeerden de joodse demografie van Montevideo diepgaand. De economische migratie van het begin van de eeuw werd voor een groeiend deel vervangen door migratievanuit nood. De belangrijkste toestroom vond plaats tijdens de eerste helft van de twintigste eeuw, met name tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Uruguay, vanwege zijn reputatie van openheid, bood een toevluchtsoord aan families die ontvluchtten voor het stijgende antisemitisme in Midden- en Oost-Europa.

Deze periode zag de opmerkelijke aankomst van Duitssprekende Joden. De meningsverschillen binnen de gemeenschap waren soms zo diep dat de raad een algemene vergadering bijeenriep; men nodige buitenlandse mediators uit, waaronder de vertegenwoordiger van de HIAS in Montevideo, Israel Israelsohn, en sefardische en asjkenazische rabbijnse figuren. Het samenleven van deze opeenvolgende golven was niet vrij van wrijving — van taal, ritueel, politieke gevoeligheid — maar het verrijkte de gemeenschappelijke weefsel aanzienlijk. De ervaring van ontworteling en wederopbouw op nieuw grondgebied, eigen aan deze generatie, verlengde een lange joodse geschiedenis van handelsmobiliteit en herstructurering, zoals geanalyseerd door de historiografie van de Europese jodenheid in het mercantilistische tijdperk [Israel, 1985].

Gezien de opkomst van het nazisme groeide de noodzaak van een eensgezinde vertegenwoordiging met toenemende urgentie. Op 11 december 1940 verenigden de belangrijkste joodse instellingen van Montevideo — de asjkenazische gemeenschap (toen Comunidad Israelita de Montevideo), de sefardische gemeenschap (Comunidad Israelita Sefaradí del Uruguay), de Nueva Congregación Israelita en de Comunidad Israelita Húngara — zich om het Comité Central Israelita del Uruguay op te richten, bekend onder het acroniem CCIU [kehila.org.uy/resena-historica/]. De statuten van dit federatieve orgaan werden goedgekeurd door het Uruguayaanse ministerie van Onderwijs in september 1942, waardoor het officiële erkenning van de staat kreeg [kehila.org.uy/resena-historica/]. Deze datum van 11 december 1940 markeert een beslissend keerpunt: zij bevestigt het bestaan van een collectieve en representatieve stem voor het gehele Uruguayaanse judaïsme, op het precieze moment waarop de Shoah in Europa begon. De CCIU werd voortaan het orgaan waarlangs de gemeenschap van Montevideo zich tot de Uruguayaanse overheidsinstanties, mondiale joodse organisaties en later tot de Staat Israël zou richten.

Uit deze accumulatie van migratiegolven, en de institutionele structurering die hieraan stap voor stap gepaard ging, werd de talrijke naoorlogse gemeenschap geboren. Ver verwijderd van een eenvoudige juxtaposing, vormde zij een dynamisch geheel, voorzien van een pers, scholen en een dicht associatief netwerk, bereid om zijn demografische hoogtepunt in het midden van de eeuw te bereiken.

Het midden van de twintigste eeuw vertegenwoordigt de gouden tijd van de Joodse gemeenschap van Montevideo. De grootste golf van Joodse immigratie vond plaats in het midden van de twintigste eeuw, stellende Sefardische en Asjkenazische Joden samen; de gemeenschap bereikte haar hoogtepunt van ongeveer 50 000 personen in de jaren 1950, met tot dertig scholen. Dit getal maakt Uruguay, gerelateerd aan zijn totale bevolking, een van de proportioneel meest significante Joodse aanwezigheden in Latijns-Amerika.

Het institutionele leven bereikte toen een opmerkelijke dichtheid. De gemeenschap ontwikkelde actieve educatieve, culturele en zionistische instellingen, artikulerend Joodse scholen, jeugdbewegingen, pers in Jiddisch en Spaans, en organisaties ter ondersteuning van het zionistische initiatief [Encyclopaedia Judaica] [Jewish Virtual Library]. De inzet voor het Joodse nationale tehuis was bijzonder levendig: Uruguay onderscheidde zich op het internationale toneel door zijn vroege diplomatieke steun aan de oprichting van de Staat Israël, wat bijdroeg tot het samensmeden van de collectieve identiteit van zijn Joden rond een gedeeld ideaal.

Op het sociaal-economische vlak vond de gemeenschap haar plaats in handel, ambachten en vrije beroepen, actief deelnemend aan het leven van een samenleving die bekend staat om haar openheid [Encyclopaedia Judaica]. Deze geslaagde integratie veegde de particularismes niet weg: de Sefardische, Asjkenazische en Duitstalige collectiviteiten behielden hun kadres, terwijl zij steunden op het centrale representatief orgaan dat nu het Comité Central Israelita del Uruguay was, opgericht in 1940 en erkend door de Staat sinds 1942, belast met het voeren van de stem van het geheel tegenover de overheden en internationale instanties. De coördinatie van deze veelvoudige gevoeligheden, herinnering aan een aangenomen pluraliteit, roept de mechanismen van gemeenschappelijke cohesie op die beproefd waren in middeleeuwse diaspora's geconfronteerd met crises en herstructureringen [Gutwirth, 1995].

De tweede helft van de twintigste eeuw luidde een fase van krimp in. De piek van de jaren 1950 werd gevolgd door een geleidelijke erosie, gekoppeld aan emigratie en aan politieke en economische factoren die specifiek voor Uruguay gelden. Deze gemeenschap, die rond het midden van de twintigste eeuw een hoogtepunt bereikte van ongeveer 40 000 leden, is sindsdien geslonken tot ongeveer 16 000 personen — overwegend seculier en afkomstig uit de middenklassen. De schattingen variëren naar gelang van de bronnen en de gehanteerde criteria, wat aanleiding geeft tot voorzichtigheid met betrekking tot exacte cijfers.

De voorkeurbestemming van deze emigratie was Israël, waarnaar een aanzienlijk deel van de vertrekkers zich begaf, in overeenstemming met de sterke zionistische inslag van de gemeenschap [Encyclopaedia Judaica]. De economische crisis, de politieke instabiliteit van de jaren van dictatuur (1973–1985) en de perspectieven geboden door de Joodse staat versnelden deze beweging. Ondanks deze terugtocht blijft de gemeenschap gestructureerd en levend. Met een geschatte sterkte tussen 16 600 en 22 000 Joden volgens het American Jewish Year Book 2019, herbergt Uruguay de vijfde grootste Joodse gemeenschap van Latijns-Amerika.

De Herinnering aan de Shoah neemt in het leven van de joodse gemeenschap van Montevideo een plaats in die tegelijk pijnlijk en structurerend is. Veel Uruguayaanse joodse families dragen in hun familiegeschiedenis de herinnering aan voorouders die in nazi-concentratiekampen zijn omgekomen. Om deze doden te eren en deze herinnering in de openbare ruimte van de stad in te schrijven, werkte de gemeenschap samen met stedelijke instellingen aan het project van een collectief gedenkteken.

In 1992 organiseerde de Intendencia de Montevideo — de gemeente — een open ontwerpwedstrijd voor dit monument. Twintig projecten werden ingediend. De jury kende de eerste prijs toe aan het team van Uruguayaanse architecten Gastón Boero, Fernando Fabiano en Sylvia Perossio, bijgestaan door landschapsarchitect Carlos Pellegrino [es.wikipedia.org/wiki/Memorial_del_Holocausto_del_Pueblo_Judío]. Op 10 november 1994 werd het Memorial de l'Holocauste du Peuple Juif (Memorial del Holocausto del Pueblo Judío) ingehuldigd in de wijk Punta Carretas, op de hoek van de Rambla Presidente Wilson en de Boulevard Artigas, aan de oevers van de Río de la Plata [es.wikipedia.org/wiki/Memorial_del_Holocausto_del_Pueblo_Judío].

Het werk, gebouwd in roze graniet, bestaat uit een muur van honderdtwintig meter lang langs de rambla, onderbroken in het midden door een brede opening tussen twee granietenblokken die de verscheuring van de tragedie oproepen. Het architectuurprogramma, zoals de jury dit in haar rapport vastlegde, artikuleert verschillende symbolische ruimten: de muur zelf roept zowel de Klaagmuur van Jeruzalem op als de vestingwerken van de Rambla Zuid; een helling genaamd 'pad van de afdaling' leidt naar de centrale onderbreking die de breuk veroorzaakt door de Shoah symboliseert; gekerfte stèles markeren het parcours, waarvan er één de handtekening van Elie Wiesel draagt; een meditatieplein en een trap genaamd 'reis van hoop' vullen het geheel aan [cja.huji.ac.il]. Het geheel is vandaag een van de belangrijkste plekken van herinnering aan de Shoah voor de joodse gemeenschap van Uruguay en een monument dat erkend is in het stedelijk landschap van Montevideo.

Dit gedenkteken, opgericht aan de oever van de rivier waardoor zoveel joodse immigranten in de twintigste eeuw aan deze oevers aankwamen, zegt iets essentiels over de toestand van deze gemeenschap: ingeworteld in een stad die haar onderdak bood, heeft zij hierin, in steen en onder het oog van de horizon, de herinnering aan de doden ingeschreven die zij niet kon redden. De blijvendheid van het monument — gelegen midden in de openbare ruimte, zichtbaar voor alle wandelaars van de rambla — getuigt van de wil van een gemeenschap om haar rouw niet op te sluiten in de privé- of synagogale ruimte, maar ervan een erfenis voor de hele stad te maken, in trouw aan de plicht tot herinnering — zakhor — die door de hele joodse geschiedenis loopt.

Vandaag behoudt de gemeenschap van Montevideo haar synagogen, scholen, sociale organisaties en representatieve organen, voortdurend het erfdeel van haar oprichters. De joodse gemeenschap van Uruguay is rijk aan geschiedenis en diversiteit, gekenmerkt door een sterke aanwezigheid van sepharadische en asjkenazische tradities; gedurende de hele twintigste eeuw heeft zij zich ontwikkeld en verschillende instellingen opgericht, waaronder synagogen, scholen en sociale diensten [Encyclopaedia Judaica]. De herinnering aan de plurale oorsprongen, van generatie op generatie doorgegeven, blijft een collectieve identiteit voeden die tegelijk in Uruguay is ingeworteld en openstaat voor de joodse wereld.

José Batlle y Ordóñez (1856–1929) — President van Uruguay in twee periodes (1903–1907 en 1911–1915), Batlle y Ordóñez was niet joods, maar zijn werk als seculiere hervormer vormt het kader waaronder de joodse gemeenschap van Montevideo de vorm aannam die zij heeft gekend. De scheiding van kerk en staat, burgerlijke gelijkheid, religieuze tolerantie en economische welvaart die hij bevorderde, transformeerden Uruguay in een favoriete bestemming voor joodse immigranten uit Oost-Europa en rond de Middellandse Zee. Zijn erfenis wordt rechtstreeks ingeroepen door alle bronnen gewijd aan de geschiedenis van de Uruguayaanse joden [Encyclopaedia Judaica] [Jewish Virtual Library].

Salomón Algazi (1919–1982) — Rabbijn van de Sefardische gemeenschap van Montevideo, hij was een van de meest actieve rabbijnse figuren in het Uruguayaanse gemeenschapsleven in het midden van de twintigste eeuw. Zijn naam verschijnt in de archieven van de algemene vergaderingen waar hij optrad als bemiddelaar in interne conflicten tussen gemeenschappen. Zijn rol illustreert de regelmatige functie die rabbijnse autoriteiten uitoefenden in een plurale gemeenschap die soms door spanningen werd doorkruist. De beschikbare bronnen maken het op dit moment niet mogelijk zijn biografie verder te documenteren.

Israel Israelsohn (data onbekend) — Vertegenwoordiger van de HIAS (Hebrew Immigrant Aid Society) in Montevideo gedurende het interbellumperiode, hij speelde een bemiddelaarsrol tijdens de algemene vergaderingen van de gemeenschap, vooral in momenten van spanning tussen de verschillende gemeenschappen. Zijn aanwezigheid in Montevideo getuigt van de inschakeling van de stad in de internationale netwerken voor hulp aan joodse migranten die voor Europese vervolgingen vluchtten. De beschikbare bronnen geven geen informatie over zijn geboorte- en sterfdata.

Gastón Boero (data onbekend), Fernando Fabiano (data onbekend) en Sylvia Perossio (data onbekend) — Uruguayaanse architecten die in 1992 het ontwerpwedstrijd van de Intendencia de Montevideo voor het ontwerp van het Holocaust-Memoriaal van het Joodse Volk hebben gewonnen. Hun project, geselecteerd uit twintig inzendingen, werd op 10 november 1994 op de Rambla Presidente Wilson in de wijk Punta Carretas ingehuldigd [es.wikipedia.org/wiki/Memorial_del_Holocausto_del_Pueblo_Judío]. Gemaakt van roze graniefsteen, vormt hun werk vandaag een van de meest betekenisvolle herdenkingsmonumenten van de Shoah in Latijns-Amerika. Het team werd aangevuld door landschapsarchitect Carlos Pellegrino.

De geschiedenis van de Joden van Montevideo leest als die van een ontmoeting: die van een mozaïek van diaspora's — Sefardisch, Asjkenazisch, Oriëntaals, Duitstalig — met een vroeg seculaire en tolerante natie. Van de diffuse marrano-aanwezigheid in de 16e eeuw tot de massale migratiegolven in de 20e, van het hoogtepunt in de jaren 1950 tot de hedendaagse terugtrekking, heeft deze gemeenschap weten interne diversiteit en institutionele samenhang, burgerlijke integratie en trouw aan tradities te verbinden. Haar geschiedenis illustreert hoe een gunstig politiek klimaat — dat van Uruguay batllista — migratie uit noodzaak in een duurzaam en vruchtbaar worteling kon omzetten [Encyclopaedia Judaica] [Jewish Virtual Library].

De bijdrage van nieuwe bronnen aan het corpus stelt ons nu in staat de stichtingspunten nauwkeurig aan te duiden die het eerdere verhaal in nevelen liet: de Jevrá Kadishá Ashkenazí van 18 juli 1916, kerncel van wat de Kehilá zou worden; de joodse begraafplaats van La Paz, ingehuldigd op 28 november 1917, eerste blijvende joodse ruimte op Uruguayaans grondgebied; de dubbele fusie van 3 oktober 1932, die de twee grote Asjkenazische en Sefardische collectiviteiten onder hun duurzame institutionele vormen voltooide; de Comunidad Israelita Sefaradí del Uruguay en haar eerste tempel in de Ciudad Vieja vanaf 1933; ten slotte de oprichting van het Comité Central Israelita del Uruguay op 11 december 1940, representatief orgaan erkend door de Uruguayaanse staat in september 1942. Deze data zijn niet slechts administratieve details: zij vormen het geraamte van een gemeenschapsbouw die opvalt door haar coherentie en snelheid [kehila.org.uy/resena-historica/]. Op deze institutionele stenen antwoordt, aan de oevers van de Río de la Plata, het roze granieten gebouw van het Holocaust-Memoriaal, ingehuldigd in 1994, dat in het stedelijk landschap de herinnering aan de verlorenen en de erkenning die de Uruguayaanse stad aan degenen die haar hebben gekozen verschuldigd is, vastlegt.

Hoewel de demografische achteruitgang reëel is, betekent dit niet uitwissing: de gemeenschap blijft gestructureerd, actief en zich bewust van haar erfgoed. Voor de historicus geldt het onderscheid te maken tussen wat door het archief wordt vastgesteld en wat tot de doorgegeven herinnering behoort; in dit opzicht biedt het geval Montevideo een voorbeeldig terrein waar recente documentatie een relatief zekere reconstructie mogelijk maakt, terwijl tegelijk de duistere zones van de oudste oorsprong openblijven. Het « Groot Boek » heeft geen ander doel dan recht te doen aan deze dubbele verplichting — die van waarheid en die van herinnering.