Juifs syro-libanais de Mexico (Halabis et Shamis)

Om de gemeenschap van Mexico te begrijpen, moet je teruggaan naar twee joodse metropolen van het Ottomaanse Levant. De joodse aanwezigheid in Syrië is sinds de Oudheid aangetoond. Voor 1947 telde men ongeveer 30 000 Joden in Syrië, die drie verschillende gemeenschappen vormden, elk met eigen tradities: de Koerdischsprekende Joden van Kamishli, de Joden van Aleppo met Spaanse wortels, en de oorspronkelijke Oosterse Joden van Damascus, de zogenaamde Must'arab.

Deze interne stratificatie is essentieel. In zowel Aleppo als Damascus coëxisteerden inheemse Joden, de zogenaamde musta'rabim (gearabiseerden), en nakomelingen van ballingen uit het Iberisch Schiereiland. Aanvankelijk waren de Joden van Syrië overwegend mizrahi; maar na de verdrijving van de Sefardische Joden uit Spanje integreerden velen zich in de gevestigde gemeenschappen van Aleppo en Damascus. Aleppo genoot in het bijzonder aanzienlijk geestelijk prestige in de joodse wereld en herbergde de beroemde Codex van Aleppo (Keter Aram Tzova). Aleppo werd een belangrijk centrum voor handel, joods leven en spiritualiteit.

De ondergang van deze oude orde begint in de 19de eeuw. Dit begon in de 19de eeuw langzaam uiteen te vallen: antisemitisme nam toe, beschuldigingen van rituele moorden tegen Syrische Joden verspreidden zich, wat velen ertoe aanzette het land te verlaten. De zaak van Damascus in 1840 — een beschuldiging van rituele moord gericht tegen de gemeenschap van Damascus — is een van de opvallendste episodes van deze toenemende druk. Hieraan voegden zich de economische transformaties van het vervallende Ottomaanse Rijk, de opening van het Suezkanaal die handelsroutes verschoof, vervolgens de dienstplicht en de ontwrichtingen van de Eerste Wereldoorlog, allemaal oorzaken die de emigratie naar Amerika, waaronder Mexico, versnelden.

De eerste Syrische Joden arriveren al in de eerste jaren van de twintigste eeuw in Mexico. Er zijn Joden uit Damascus en Aleppo in Mexico City vanaf de eerste jaren van de twintigste eeuw. Deze pioniers, vaak jonge mannen die hun fortuin wilden maken, vestigden zich eerst in het historische centrum van de hoofdstad, waar zij zich toelegden op ambulante handel en kleine textielzaken.

De eerste manifestaties van een georganiseerd religieus leven waren bescheiden. Aanvankelijk baden zij in een particulier huis dat in een synagoge was omgetoverd — de Sinagoga Ketana (Bet Haknesset HaKatan) — gelegen aan de Calles de Jesús María. Deze eredienst in het centrum, een van de oudste overblijfselen van het joodse leven in Mexico City, blijft een symbool van de bescheiden oorsprong van de gemeenschap.

Het stichtingsmoment van de institutionalisering vindt plaats in 1912. De eerste formeel opgerichte joodse gemeenschap in Mexico was de gemeenschap Monte Sinaí, opgericht in 1912 met het doel joodse immigranten te helpen; in 1914 werd het terrein van de eerste joodse begraafplaats aangekocht, wat de wil van de nieuwe gemeenschap aantoont zich in dit land in te willen vestigen. Het dient echter opgemerkt te worden dat deze initiële organisatie Joden van verschillende herkomsten samenbracht. Het grondwettelijk document getuigt van de eerste joodse organisatie, opgericht in 1912, toen een groep Joden uit de Balkan, Oost-Europa, Libië en Syrië besloot haar krachten te bundelen om een stuk grond voor gebruik als begraafplaats aan te kopen. De aankoop van een begraafplaats, het eerste gebaar van elke joodse gemeenschap in ballingschap, markeert hier de wil tot duurzame wortelvorming.

De institutionele geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Mexico wordt gekenmerkt door opeenvolgende scheidingen, die eerder de wil van elke groep om hun eigen rituelen te behouden dan echte conflicten weerspiegelen. De eerste van deze breuklijnen stelde de Ashkenazim tegenover de Sefardische en oosterse oprichters van Monte Sinaí. In 1912 werd de eerste Joodse gemeenschap opgericht, de Sociedad de Beneficencia Alianza Monte Sinai, maar tien jaar later brak het eerste schisma uit toen de Ashkenazische Joden zich van Monte Sinaí afscheiden om hun eigen gemeenschap te vormen; twee jaar later richtten de Joodse immigranten uit Middellandse-zeelanden de Sefardische gemeenschap op, en in 1938 besloten de Syrische Joden uit Alep zich van de Syrische Joden uit Damascus af te scheiden om de gemeenschap Maguen David te vormen.

Dit scheidingspatroon naar afkomst werd bevestigd door de gemeenschapsinstellingen zelf. In 1938 werd de gemeenschap Maguen David opgericht, gevormd door de Joden uit Alep, in Syrië; kort daarna, in 1941, werd de Sefardische gemeenschap, gevormd door Joden uit Griekenland, Turkije en de Balkan, formeel georganiseerd. Vanaf dat moment werd Monte Sinaí de referentie-instelling voor de Damascenen, en includeerde ook Joden afkomstig uit Libanon. Vandaag de dag omvat deze gemeenschap de Joden afkomstig uit de stad Damascus in Syrië en uit Libanon.

Het moet worden benadrukt dat deze verdeling niet het gevolg was van vijandschap, maar de weerspiegeling op Mexicaanse grondgebied van een onderscheid dat reeds levendig was in het Levant. Volgens de geraadpleegde gemeenschapsbronnen was het juist de trouw aan de liturgische en culturele gebruiken eigen aan elke plaats van herkomst — minhag halabi en minhag shami — die de oprichting van afzonderlijke instellingen rechtvaardigde. Deze scheiding van 1938 blijft het structurerende gebeurtenis van de gehele latere geschiedenis van de Halabis en Shamis van Mexico.

Het onderscheid tussen Halabi en Shami, erfenis van de Levant, heeft nieuwe betekenissen gekregen in de Mexicaanse context. Onderzoekers in de linguïstische antropologie hebben aangetoond dat deze labels niet eenvoudig herkomstaanduidingen zijn, maar complexe identiteitsoperatoren. De Shami-gemeenschap vertegenwoordigt degenen die oorspronkelijk uit Damascus (Syrië) kwamen, en de Halebi-gemeenschap degenen uit Aleppo (Syrië). Deze twee Syrische subgroepen worden in het Mexicaanse joodse landschap aangevuld met Ashkenazim en Sefardim. De joodse subgroepen werden bepaald door de geografische herkomst van hun oprichters: de Shamis uit Damascus, in Syrië, evenals uit Libanon; de Halebis uit Aleppo, in Syrië; de Jidisj of Ashkenazim uit Centraal- en Oost-Europa; en de Turcos, de Sefardim.

Het gemeenschappelijk geheugen bewaart herinneringen aan de spanningen van de eerste decennia, met name ten opzichte van de Ashkenazim. Tijdens een bezoek aan de oude joodse buurten vertelde gids Monica Unikel over de spanningen die zich frequent voordeden tussen de Judeo-Arabischsprekende Jami- en Halebi-joden en hun Ashkenazische tegenhangers, die exclusief in het Jiddisj georganiseerde gemeenschappevenementen hielden; vandaag de dag spreken alleen de oorspronkelijke Syrische immigranten het Arabisch.

Judeo-Arabisch was inderdaad de meest zichtbare marker van Syrische identiteit, en het verlies ervan een van de belangrijkste verschijnselen van aculturatie. Vandaag de dag spreekt niemand behalve de oorspronkelijke Syrische immigranten het Arabisch; de meeste hebben de taal niet als waardig beschouwd om door te geven. Wat betreft de labels zelf, de hedendaagse onderzoeken benadrukken dat hun betekenis is veranderd. Verschillende labels circuleren om leden van deze groepen aan te duiden, waaronder halebi (Aleppin), shami (Damasceen), idish (Ashkenazisch) en turco (Sefardisch); de vraag rijst naar de hedendaagse rol en relevantie van deze etnische onderscheidingen, met name onder invloed van ultra-orthodoxe bewegingen. Dit hoofdstuk situeert zich dus op het kruispunt: het overgedragen familiegeheugen komt samen met wetenschappelijke analyse, die het nuanceert zonder het tegen te spreken.

De vitaliteit van de Syrisch-Libanese gemeenschap in Mexico kan tegenwoordig worden gemeten aan de dichtheid van haar instellingen. In plaats van uit te sterven, heeft de dubbele structuur die uit de jaren 1930 is geërfd twee aanzienlijke gemeenschapsgehelen voortgebracht. Monte Sinaí en Maguen David zijn tegenwoordig de grootste joodse gemeenschappen van Mexico, met elk meer dan 30 synagogen, een gemeenschapscentrum en een school; Maguen David beschikt over minstens 5 scholen en projecten voor meer.

Het schoolnetwerk vormt de ruggengraat van deze overdracht. Aan de Aleppijnse kant werd de onderwijsinspanning laat maar ambitieus gestructureerd. Pas vanaf de jaren 1970 had de Aleppijnse gemeenschap in Mexico haar eerste echte dagschool, het Colegio Hebreo Maguen David, met een beter academisch programma; in de jaren 1990 opende Atid zijn deuren en werd de dagschool van voorkeur van de Aleppijnse gemeenschap. Het Colegio Hebreo Maguen David is sindsdien gemoderniseerd. Het Colegio Hebreo Maguen David, gelegen in Lomas de Vista Hermosa, Cuajimalpa, biedt sinds 2000 het International Baccalaureate-programma aan en geeft onderwijs in het Spaans, Engels en Hebreeuws. Aan de Damasceense kant is de referentie-instelling ouder. Het Colegio Hebreo Monte Sinaí, gelegen in Colonia Vista Hermosa, Cuajimalpa, werd in 1943 opgericht en was oorspronkelijk gevestigd in Colonia Roma.

Het rabbijnse gezag blijft ook verdeeld naar oorsprong. Tegenwoordig is de opperrabbijn van de Aleppijnse gemeenschap Shlomo Tawil; de opperrabbijn van de gemeenschap van Damaskus is Abraham Teubal, uit Argentinië. Deze voortzetting van twee afzonderlijke rabbinaten illustreert de robuustheid van de gemeenschapsgrenzen, ook al delen de twee groepen de metropool, het Spaans als spreektaal en een gemeenschappelijk Mexicaans lot.

De inschrijving van de gemeenschap in de Mexicaanse ruimte volgt een stijgende trajectorie die karakteristiek is voor handelsdiapora's. De eerste immigranten vestigden zich in het historische centrum, rond Jesús María en La Merced, voordat zij naar meer residentiële wijken migreerden. De Colonia Roma was tijdens het interbellum een belangrijk centrum van het Syrisch-Joodse leven. Beide gemeenschappen floreerden in Roma, volgens een specialiste in Joodse wijken van Mexico City, Monica Unikel.

In de loop van decennia voerde sociale mobiliteit de families naar het westen van de hoofdstad — Polanco, Tecamachalco, Lomas de Vista Hermosa, Cuajimalpa —, waar tegenwoordig de belangrijkste instellingen zijn geconcentreerd. De meeste Syrische immigranten vestigden zich in de hoofdstad, maar ook elders in het land ontstonden belangrijke centra. De meeste Syrische immigranten vestigden zich in Mexico City, Monterrey en Guadalajara.

De gemeenschap heeft Mexico bovendien een aantal prominente figuren gegeven. Verschillende vooraanstaande Mexicaanse intellectuelen, politici en zakenmannen zijn van Syrische afkomst. Op het vlak van het collectieve geheugen is de inspanning rond erfgoedregistratie onlangs geïntensiveerd, met de oprichting van een documentatiecentrum waarvan een van de belangrijkste stukken van de Damascenen afkomstig is. Een van de belangrijkste documenten van het nieuwe centrum werd gegeven door de gemeenschap Monte Sinaí, die de Joden vertegenwoordigt die uit Damascus zijn geïmmigreerd. Deze « waarschijnlijke » status die voor dit hoofdstuk wordt aangenomen, houdt verband met het feit dat de sociale geografie, hoewel goed gedocumenteerd in grote lijnen, ook berust op getuigenissen en reconstructies waarvan de details gedeeltelijk afhankelijk blijven van mondelinge overdracht.

De geschiedenis van de Syrisch-Libanese Joden van Mexico presenteert zich als een schoolvoorbeeld van identitaire veerkracht in de diaspora. Vertrokken uit Aleppo en Damascus aan het begin van de twintigste eeuw, vluchtend voor economische achteruitgang en vervolgingen aan het einde van het Ottomaanse Rijk, hebben deze immigranten hun krachten eerst gebundeld in een gemeenschappelijke organisatie — Monte Sinaí in 1912 — voordat zij zich verdeelden volgens lijnen die het Levant al had uitgestippeld. In 1938 besloten de Syrische Joden uit Aleppo zich af te scheiden van de Syrische Joden uit Damascus om de gemeente Maguen David te vormen.

Deze bijzonderheid — twee verschillende Joodse gemeenschappen, elk voorzien van synagoges, scholen en een eigen rabbinaat, gebaseerd op het enige onderscheid tussen twee Syrische steden — vormt het meest opmerkelijke kenmerk van deze diaspora. Verre van zwakheid aan te duiden, heeft deze dubbele structuur integendeel twee van de grootste Joodse gemeenschappen van het hedendaagse Mexico voortgebracht. De prijs van deze inworteleling was echter de geleidelijke uitwissing van het Judeo-Arabisch, de taal van de stichters, thans alleen nog begrepen door de overlevenden van de immigratiegeratie. Het onderscheid halabi/shami daarentegen blijft bestaan — niet langer als geografische grens maar als repertoire van religeuze stijlen, keukens en doorgegeven namen. Tussen het archief en de Mémoire blijft de geschiedenis van deze gemeenschap een levend gesprek, waarvan de vastgestelde omtrekken zich voortzetten in familiale verhalen die toekomstige generaties zich eigen moeten maken en verder moeten verzamelen.