Juifs portugais du Sud-Ouest

Voordat zij « Portugezen van het Zuidwesten » waren, waren deze Joden hispanisch-Portugees, erfgenamen van één van de meest vooraanstaande Joodse culturen van het middeleeuwse Westen. Het Iberisch Schiereiland, van de 8de tot de 15de eeuw, had het judaïsme een unieke ontplooiingsruimte geboden, waar gemeenschappen afwisselend onder moslimse en vervolgens christelijke heerschappij leefden. De geschiedschrijving heeft dit moment lange tijd gevierd onder de naam Convivencia, coëxistentie van drie monotheïstische religies; María Rosa Menocal populariseerde deze lezing van een middeleeuws Spanje waar, naar haar zeggen, moslims, Joden en christenen samen een cultuur van tolerantie creëerden [Menocal, 2002]. Thomas F. Glick nodige echter uit om dit paradigma opnieuw te evalueren en toonde aan dat de coëxistentie evenzeer uit spanningen als uit uitwisselingen bestond, uit hiërarchieën als uit dialogen [Glick, 2005]. Deze Sefardische cultuur, met haar taal, liturgie en wetenschap, vormt de diepe basis van de identiteit die de nuevos cristianos ondergronds mee zouden dragen tot in Gasconië.

Het einde van de 15de eeuw verbreidde dit evenwicht. Het Edict van Granada, uitgevaardigd door de Katholieke Vorsten, joeg de Joden in 1492 uit Spanje; sommigen kozen Portugal als toevlucht, maar op 5 december 1496 werden zij opnieuw verdreven, of zij nu al lang in Portugal waren gevestigd of pas uit Spanje waren aangekomen [Wikipedia, History of Portuguese Jews in France]. Portugal, schuilplaats van één dag, sloot zich al gauw: in oktober 1497 transformeerde koning Manuel de verdrijving in bekering [Wikipedia]. Dit is het oorspronkelijke moment van ons verhaal. Door het vertrek te verbieden en tegelijk de doop op te leggen, schief Manuel I een hele bevolking van gedwongen bekeerden — de cristãos-novos, « nieuwe christenen » — van wie velen in het geheim trouw bleven aan de Wet van Mozes. Het Schiereiland richtte vervolgens het apparaat in dat hen zou achterhalen: in Portugal organiseert de Inquisitie de eerste autodafé in 1540; in Spanje was de status van nieuwe christen verdacht [Wikipedia]. Uit dit blijvende vermoeden zou de migratiebeweging naar het Franse Zuidwesten ontstaan. Zoals Yerushalmi heeft benadrukt, is marranisme niet slechts een clandestiene overleving maar een nieuwe existentiële toestand, gevormd door dwang en door de herinnering aan een judaïsme dat nu onbereikbaar was geworden [Yerushalmi, 1998].

Het ontsnappen aan de blik van de Inquisitie veronderstelde het vinden van een nabijgelegen land dat commercieel actief was en voldoende onverschillig om geen vragen over het geweten te stellen. Gascogne, met zijn Atlantische havens en zijn poreuze grens, voldeed aan deze voorwaarden. De nieuwgelovigen vestigden zich daar allereerst als handelaars, zonder hun judaïsme openbaar te maken, zowel in Bordeaux als in de buurt van Bayonne. Volgens het onderzoek dat is verzameld in de Judeo-Portugese gemeenschappen van het Zuidwesten van Frankrijk, vestigden sommige van deze groepen zich in het Zuidwesten van Frankrijk, rond Bordeaux en Bayonne, nadat zij van Hendrik II in 1550 Patentbrieven van bescherming en veiligheid hadden ontvangen [Persée].

Deze patentbrieven vormen de juridische geboorteakte van de gemeenschap. In augustus 1550 erkende de koning van Frankrijk hun aanwezigheid officieel onder een zorgvuldig neutrale benaming: in augustus 1550 publiceert Hendrik II patentbrieven over de handelaars en andere Portugezen die Nieuwgelovigen worden genoemd [Wikipedia]. Het vocabulaire is veelzeggend. Er is nergens sprake van Joden; de Franse staat beschermt katholieke onderdanen van Portugese afkomst, nuttig voor de handel van het rijk. Deze terminologische sluier was de voorwaarde voor hun voortbestaan: hij maakte het mogelijk legaal te bestaan zonder een identiteit bekend te maken die hen zou hebben blootgesteld. Degenen die een status zochten, deden dit juist omdat het elders gevaarlijk was; ook zij die zich in Frankrijk hebben gevestigd, trachten hun status officieel vast te stellen [Wikipedia].

De geografie van de vestiging tekende zich geleidelijk af. In Bayonne wekte de aanwezigheid van de nieuwgelovigen al snel de vijandigheid van lokale handelaars op. Volgens de geschiedenis van de synagoge van Bayonne werd een groep in 1597 uit de stad verbannen en vestigde zich in Saint-Esprit, Peyrehorade, Bidache en La Bastide-Clairence, waar zij zouden blijven ondanks het uitwijzingsdecree van Hendrik IV, dat trouwens niet zou worden uitgevoerd [Wikipedia, Synagoge van Bayonne]. Aldus vormde zich een constellatie van Joodse stadjes rond Bayonne, waarvan Saint-Esprit het hart werd. Daar wordt hun status vastgesteld door een reeks patentbrieven van Hendrik II in 1550 [Wikipedia]. De kaart van de Portugese gemeenschap van het Zuidwesten — een grote haven, Bordeaux, en een reeks Bayonnese plaatsen — was nu voor tweeënhalve eeuw vastgesteld.

Het meest bijzondere kenmerk van deze gemeenschap was lange tijd te leven in een religieuze tussenwereld waarvan het archief slechts scheve sporen bewaarde, en die alleen de geheugen volledig herstelde. Officieel katholiek, hun kinderen naar de doop dragend en in de kerk trouwend, onderhielden deze families in het geheim van hun huizen joods gekleurde praktijken die van generatie op generatie werden doorgegeven. Het begrip crypto-judaïsme duidt op dit dubbelleven. Volgens het geheugenrelaas dat door historici van het Portugese judaïsme wordt overgenomen, gedwongen om in het land te blijven, zouden andere nieuwe christenen voort blijven doorgeven, clandestien, van generatie op generatie, bepaalde joodse praktijken; dit zijn de crypto-joden [InfoJmoderne]. In het Zuidwesten draaide de dwang zich om: het gastland vervolgde hen niet actief, maar hun status als katholieke "Portugezen" dwong hen tot voorzichtigheid zolang het inquisitoriale vermoeden de grens kon oversteken.

De geschiedenis van Bayonne illustreert deze oscillatie concreet. De lokale kroniek registreert de stappen van de onthulling: zij settelen zich in de voorstad Saint-Esprit; zij nemen de titel van Portugezen of Nieuwe Christenen aan; de Portugezen beginnen opnieuw de joodse godsdienst uit te oefenen; klachten worden ingediend door de Bayonnezen; het wordt bevolen aan de Joden zich in het binnenland van het koninkrijk terug te trekken [SearchWorks, Histoire des Juifs de Bayonne]. Men leest in deze volgorde de ademhaling zelf van het crypto-judaïsme: een aanvankelijk verborgen praktijk, vervolgens geleidelijk in het openbaar hervat, onmiddellijk het wantrouwen van christelijke concurrenten wakker makend, en maatregelen provocerend die vaak slechts gedeeltelijk werden uitgevoerd.

Het is hier dat de snijpunt tussen geheugen en archief zijn volle betekenis krijgt. De traditie draagt het relaas over van een innerlijke trouw die nooit werd verbroken; het archief, voorzichtiger, registreert vooral commerciële fricties en administratieve bevelen. De twee beantwoorden elkaar zonder elkaar exact te bedekken. Yerushalmi benadrukte de complexiteit van deze marrano-identiteit, noch heel joods noch heel christelijk, product van een geschiedenis van dwang [Yerushalmi, 1998]. In Bordeaux verliep het proces analoog: de Portugese families, lange tijd als katholieken ingeschreven, gleden geleidelijk af naar een openbare joodse observantie in de mate dat de feitelijke tolerantie zich verstevigde. Wat het geheugen "terugkeer naar het judaïsme" noemt, was in feite minder een terugkeer dan een uittocht uit het geheim.

De achttiende eeuw markeerde het hoogtepunt van de Portugese gemeenschap van Bordeaux, nu georganiseerd als « Natie », een erkend lichaam met eigen interne instellingen. De juridische erkenning bereikte een doorslaggevend stadium met een nieuw koninklijk decreet. Het collectieve werk gepubliceerd onder auspiciën van de CTHS vat het duidelijk samen : aan het einde van het Ancien Régime waren de Joden van Bordeaux wezenlijk afstammelingen van families van Portugese afkomst waarvan het bestaan erkend werd door de brieven van genadigde van 1723 [OpenEdition, CTHS]. Deze brieven van genadigde, uitgevaardigd onder Lodewijk XV, bevestigden en verbreiden de eerdere privilegies, stellende de Portugese Natie in staat zich zelf te besturen, haar registers bij te houden, haar plaatsen van eredienst en liefdadigheidswerken in stand te houden. Het woord « Jood » kon eindelijk in officiële acten worden uitgesproken : de fictie van de enkel Portugese katholieke koopman verdween.

De gemeenschap van Bordeaux onderscheidde zich door een opmerkelijke economische en sociale integratie. Steeds volgens dezelfde studie, kenden zij spectaculaire voorbeelden van economisch succes en integratie in de gezelschapskringen van de stad [OpenEdition, CTHS]. De koloniale en atlantische handel, de scheepsbouw, de wijnhandel en de wisselhandel brachten families fortuin waar de namen de historiografie structureren : de Gradis, de Furtado, de Peixotto, de Dacosta, de Dalpuget, evenveel lignages die Théophile Malvezin inventariseerde in zijn baanbrekende geschiedenis der Joden van Bordeaux [Malvezin]. Het register zelf van zijn werk — dat Astruc, David Gradis, Dacosta, Fernandès, bekeerlingen, consistorie, geloofsgenoten, Spanjaarden en Portugezen gevestigd te Bordeaux naast elkaar plaatst — geeft het beeld van een dichte, vertakte samenleving, tegelijk handelaarsgezind en gemeenschappelijk [Google Books, Malvezin].

De vestiging breidde zich ook uit naar het achterland van Bayon. De gemeenschap van Saint-Esprit-lès-Bayonne, hoewel bescheidener en meer ambachtelijk dan haar tegenhangers in Bordeaux, ontwikkelde een gestructureerd religieus leven, met synagoge, broederschappen en begraafplaatsen. De werkzaamheden bijeengebracht door de afdeling godsdienstwetenschappen van de École pratique des hautes études hebben het functioneren van deze Judeo-Portugese gemeenschappen van het Zuidwesten tussen 1684 en 1791 verduidelijkt, een periode waarin de Natie, aanvankelijk uit voorzichtigheid geduld, een erkend onderdeel van de regionale economie werd [Persée]. Gérard Nahon heeft aangetoond hoe deze institutionalisering de invoering van intern bestuur — syndici, beraadslagingen, gemeenschaplijke belastingen — veronderstelde, wat de toekomstige consistoriale structuren voorbijging [Nahon, 2003].

De geschiedenis van de Portugese Natie bereikte haar hoogtepunt in de grote omslag aan het einde van de achttiende eeuw, toen de vraag naar de burgerlijke status van de Joden van Frankrijk in het publieke debat werd gesteld en vervolgens door de Revolutie werd beslist. De Portugezen uit het Zuidwesten bevonden zich in een bijzondere positie: beter geïntegreerd, welvarender, minder zichtbaar 'vreemd' dan de Asjkenazische Joden uit de Elzas en Lotharingen, konden zij hun Franse ouderdom en economisch nut aanvoeren. Frances Malino analyseerde deze bijzondere trajectorie van assimilatie en emancipatie eigen aan de Sefarden van Bordeaux, die hun intrede in het burgerschap onderhandelden vanuit een al ver gevorderde positie van maatschappelijke inbedding [Malino, 1978].

De revolutionaire sequentie was beslissend. Zodra het debat over de status van niet-katholieken werd geopend, betoogden de afgevaardigden van de Portugese Natie voor een onderscheidende erkenning van hun situatie. De studie van het CTHS over de Joden van Bordeaux tussen 1787 en 1806 geeft nauwkeurig dit scharnierpunt terug, tussen het tolerantie-edict met betrekking tot de protestanten en het decreet van burgerschap [OpenEdition, CTHS]. Op 28 januari 1790 verleende de constituante Nationale Vergadering volledige burgerrechten aan de Joden van 'Portugees, Spaans en Avignon', dat wil zeggen juist aan de Sefardische gemeenschappen van het Zuidwesten en de Comtat, voordat het algemene decreet van 27 september 1791 de emancipatie uitbreidde tot alle Joden van Frankrijk. Aldus waren de Portugezen van Bordeaux en Saint-Esprit chronologisch onder de eerste Joden van Europa die burgerlijke gelijkheid verkregen.

Dit voorrrecht van prioriteit hangt samen met hun eigen geschiedenis. Omdat zij eerst als katholieke kooplieden waren toegelaten, omdat zij zich hadden laten opgaan in de Bordeauxse sociabiliteit, konden zij zich in 1790 presenteren als Fransen van lange datum in plaats van als een apart volk. De titel gekozen door de historici van het CTHS — « Israëlieten in onze tempels, Fransen onder onze medeburgers » — vat deze wens samen om religieuse trouw en nationale toebehoring te combineren [OpenEdition, CTHS]. De emancipatie was dus voor hen geen zo bruuske breuk als voor anderen: zij bekroonde een lang integratiewerk dat in de zestiende eeuw onder het masker van de nieuw-christenheid was begonnen. Het geheim van de Gascaanse marranen leidde, twee en een halve eeuw later, tot open burgerschap.

Voorbij data en akten vormden de Portugese Joden uit het Zuidwesten een eigen cultuur, een tak van wat de historiografie de westelijke Sefardische diaspora noemt — het geheel van gemeenschappen afkomstig van de Iberische nieuw-christenen die in Amsterdam, Hamburg, Londen, Livorno en het Franse Zuidwesten tot het jodendom waren teruggekeerd. Esther Benbassa heeft dit netwerk gedefinieerd als een coherent gebied, verenigd door gemeenschappelijke oorsprongen, handelsroutes en een gedeelde religieuze gevoeligheid [Benbassa, Dictionnaire encyclopédique du judaïsme]. Bordeaux en Bayonne vormden het Gasconse uiteinde ervan, in voortdurende dialoog met Amsterdam, spirituele metropool van deze diaspora.

De herinnering aan deze gemeenschap heeft zich gekristalliseerd rond enkele kenmerken die met ijver werden doorgegeven. Zoals de westerse Sefardische herinnering eraan herinnert, zouden deze Portugese Joden een sterk herinnerings- en familieleven met Portugal in de diaspora behouden — taal, rituelen, familienamen, voorwerpen [Maison de la culture juive]. Het zogenaamde « Portugese » ritueel, onderscheiden van het Askenazische ritueel, de bijzondere uitspraak van het Hebreeuws, het residueel gebruik van het Portugees en Spaans in bepaalde gebeden en documenten, de behouden Iberische patroniemen — Gradis, Furtado, Nunes, Rodrigues, Lopes — waren allemaal identiteitsmerktekens. Volgens datzelfde herinnerings narratief zouden zij, eenmaal bevrijd van de dwang, zich voor het merendeel tot het jodendom terugwenden [Maison de la culture juive], waarmee zij dat terugkeer voltrekten dat de oprichtingsnotitie van de gemeenschap samenvat met de formule: « nieuw-christenen die tot het jodendom zijn teruggekeerd ».

Ook hier vlecht Herinnering en Geschichte zich ineen. Het archief getuigt van instellingen, vermogens en decreten; de Herinnering draagt de betekenis van de ervaring, het bewustzijn van een trouw die aan het geheim is ontrukt. Portugal zelf heeft onlangs opnieuw contact opgenomen met deze erfenis: het land, omschreven als de bakermat van het Sefardische jodendom, trekt sinds de herleving van het toerisme joods memoriaal toerisme aan [InfoJmoderne]. Deze hedendaagse beweging getuigt van het voortbestaan van een band die noch de Inquisitie noch de eeuwen hebben uitgewist. De historiografische debatten over de relaties tussen Joden en Christenen in de Middeleeuwen — gevoed door de werken van Gilbert Dahan over christelijke intellectuelen en Joden [Dahan, 1990], van Israël Jacob Yuval over het delen van oorsprongen [Yuval, 2012], of van Marcel Simon over de Verus Israël van de late Oudheid [Simon, 1948] — bieden het lange perspectief waarin deze ervaring zich inschuift: die van een Europees jodendom dat voortdurend gedwongen was zijn plaats tussen erkenning en verdenking te onderhandelen.

De geschiedenis van de Portugese Joden uit het Zuidwesten is die van een lange omweg door het geheim naar het licht. Na hun vertrek uit het Iberisch Schiereiland na de uitwijzingen van 1492 en 1497 en de gedwongen bekering opgelegd door Manuel I, staken deze nieuwe-christenen de Pyreneeën over, verkregen in 1550 de octrooibrieven van Hendrik II die hen beschermden onder de voorzichtige naam van « Portugese handelaren », en vestigden zich blijvend in Bordeaux en rondom Bayonne, in Saint-Esprit, Peyrehorade, Bidache en La Bastide-Clairence. Twee eeuwen lang leefden zij een dubbele trouw, katholieken naar buiten toe en Joden in het hart, totdat de verslapping van de inquisitoriale waakzaamheid en het nut van hun handel hen de open terugkeer tot het jodendom mogelijk maakten, bekrachtigd door de octrooibrieven van 1723.

Hun lot culmineerde in de revolutionaire emancipatie : erkend als burgers reeds in januari 1790, onder de allereersten Joden in Europa die burgerlijke gelijkheid bereikten, oogstten zij de vruchten van een geduldige integratie die onder het masker was aangevangen. Deze loopbaan maakt van hen een voorbeeldig geval van de westerse Sefardische diaspora, tussen marranen, handelswelvaart en burgerschap. Volgend Gérard Nahon [Nahon, 2003], Frances Malino [Malino, 1978] en Yosef Hayim Yerushalmi [Yerushalmi, 1998], zal men onthouden dat deze gemeenschap niet slechts een sociale groep was, maar een singuliere historische ervaring : die van een identiteit die door de herinnering in stand gehouden werd onder dwang, en uiteindelijk erkend door het recht. De « terugkeer tot het jodendom » die de oprichtingsnotice bepaalt, was geen eenvoudig religieus gebeuren, maar het sluitstuk van een lange geschiedenis van discrete moed en doorgegeven trouw.