Juifs de Kaïfeng

De kwestie van de oorsprong van de Joden van Kaïfeng is de meest betwiste van hun hele geschiedenis, precies omdat de getuigenissen die zij hebben nagelaten niet met elkaar overeenstemmen. De oorsprong van de Joodse gemeenschap van Kaïfeng is een mysterie: drie stenen tabletten, gedateerd op 1489, 1663 en 1679, afkomstig van de oude synagoge, vermelden verschillende aankomstdata [Frommer's]. Nog opmerkelijker is dat hoe recenter de stèle, hoe verder terug in de tijd zij de aankomst van de Joden in China plaatst: de oudste, van 1489, stelt dat de Joden zijn binnengekomen onder de dynastie Song (960–1279), terwijl die van 1663 de dynastie Zhou aangeeft (1045–256 v.C.) [Chinese Jewish Institute].

Het hedendaagse onderzoek verwerpt deze legendarische dateringen. Historici dateren de vorming van de gemeenschap van Kaïfeng over het algemeen op het begin van de dynastie Song (960–1127), toen de status van de stad als bloeiend handelscentrum, genietend van keizerlijke gunst, buitenlandse kooplieden zou hebben aangetrokken, onder wie Joden afkomstig uit Perzië of Centraal-Azië via de Zijderoute [Grokipedia, volgens de geleerdheid]. Een debat blijft echter bestaan over de gebruikte route. In tegenstelling tot een wijdverbreid geloof bevond Kaïfeng zich niet op de legendarische Zijderoute: het ligt ongeveer 550 kilometer van Xi'an, het werkelijke eindpunt van deze route [Sino-Judaic Institute]. Dit is waarom meerdere specialisten de voorkeur geven aan aankomst via zee: volgens de stèle van 1489 werd een groep Joden, waarschijnlijk zeehandelaren sprekend Judeo-Perzisch en afkomstig uit de havens van Ningbo of Yangzhou, in audiëntie ontvangen in het keizerlijk paleis, en accepteerde de keizer genadig het geschenk van katoenen stoffen dat zij hadden meegebracht [Sino-Judaic Institute].

Deze vermelding van katoen is niet zonder betekenis. Volgens de inscriptie presenteerden deze Joden, als kooplieden, aan de gastrijke keizer katoen in vijf kleuren; het feit dat zij ervan in grote hoeveelheden bezaten, suggereert dat zij naar China waren gekomen uit India, want op dat moment teelde China het nog niet aan en stof van hoog kwaliteit katoen werd vaak uit Zuid-Azië geïmporteerd [Chinese Jewish Institute]. De aanwezigheid van Joodse kooplieden in China onder de Tang-dynastie wordt overigens onafhankelijk bevestigd: een Judeo-Perzische handelsbrieven uit 718, ontdekt in Dunhuang, getuigt van Joodse handelsactiviteiten in de regio [Grokipedia]. Men moet daarom onderscheid maken tussen de verspreide aanwezigheid van Joodse kooplieden in China, oud en plausibel, en de vorming van een georganiseerde en sedentaire gemeenschap in Kaïfeng, waarvan de aanwijzingen wijzen op de grens tussen de 10de en 11de eeuw.

De oprichtingshandeling van de gemeenschap, zoals het in steen is bewaard gebleven, is dubbel van aard: een keizerlijke audience die een status verleent, en de oprichting van een plaats van verering. Volgens de stèle van 1489 waren de eerste aankomers handelaars die door keizer Song waren uitgenodigd om in Kaïfeng te blijven, die hen zijn eigen familienaam en die van zijn zes ministers toekende; men zegt dat zij met 73 familienamen waren aangekomen en later de Chinese namen Zhao, Li, Ai, Zhang, Gao, Jin en Shi aannamen [Frommer's]. Deze naamverandering was doorslaggevend: door hun oorspronkelijke namen in te wisselen voor Chinese familienamen, voegden de Joden van Kaïfeng zich onmiddellijk in het sociale weefsel van het keizerrijk in.

Het meest waardevolle monument van deze geschiedenis is zonder twijfel de eerste stèle. Deze zelfde stèle, die ook hun rituelen en fundamentele geloofsovertuigingen beschreef, werd op een eereplaats geplaatst in de binnenplaats van de synagoge die in het jaar 1163 werd gebouwd op de kruising van de straten van de Aardemarkten de Godin van het Vuur in Kaïfeng; dit monument maakt tegenwoordig deel uit van de verzamelingen van het Gemeentelijk Museum van Kaïfeng [Sino-Judaic Institute]. De structuur van de gegraveerde tekst zelf onthult de bezorgdheden van de gemeenschap: de inhoud ervan is verdeeld in drie secties — een legt de oorsprong en geschiedenis van het jodendom uit, een ander beschrijft de rituelen en de verering van de Chinese Joden op het moment van de oprichting van de stèle, en de laatste verhaalt over een voorbije keizerlijke audience [University of Washington Libraries].

De synagoge zelf droeg een naam die sprekend was voor de Chinese waarneming van deze vreemde godsdienst. De oudste stèle, van 1489, herdenkt de bouw van een synagoge in 1163, met de naam Qingzhen Si — een term die in het Chinees vaak wordt gebruikt voor moskeeën [KehilaLinks]. Deze gedeelde terminologie met de islam, die de monotheïstische godsdiensten "zuiver en waar" aanduide, getuigt van de manier waarop de gastvrije samenleving het jodendom onder de eervolle vreemde kulten rangschikt. De steen legde dus, voor de toekomende generaties, zowel de leer als de burgerlijke rechtmatigheid van de gemeenschap vast.

Als de gemeenschap werd geboren onder de Song, bereikte zij haar hoogtepunt onder de Ming-dynastie. De Ming-dynastie (1368–1644) markeerde het toppunt van welvaart van de Joodse gemeenschap van Kaifeng, die uitbreidde tot ongeveer 500 huishoudens verdeeld over verschillende clans en diep integreerde in de Chinese samenleving door het confucianistische onderwijs en deelname aan het openbare ambt [Grokipedia]. Deze integratie was niet slechts passieve tolerantie, maar actieve bevordering: de Grote Ming-dynastie zag een onevenredig hoog aantal Joden benoemd tot hoge posities in het openbare ambt vanwege hun uitstekende prestaties op de keizerlijke examens, wat leidde tot dat professor Xu Xin van de Universiteit van Nanjing de Ming-periode een gouden tijdperk voor de Joden van Kaifeng noemde [Chinese Jewish Institute, verwijzend naar Xu Xin].

De keizerlijke gunst drukkte zich op schitterende wijze uit. In 1421 decreeteerde keizer Yongle dat een vooraanstaande Joodse clan de naam Zhao aannam — verwijzend naar een oude tribale afstamming — en stond hij de renovatie van de synagoge toe, wat officiële tolerantie en erkenning signaleerde [Grokipedia]. Beknopte bronnen preciseren de omstandigheden van deze verheffing: in 1423 hoorde de keizer van de bijdrage van An Cheng en verleende hij hem bij keizerlijk decreet de naam Zhao; Zhao Cheng werd vervolgens bevorderd tot commandant van de Garde der Geborduurde Gewaden en kolonel in het leger van de provincie Zhejiang [Chinese Jewish Institute]. Als lid van de « acht grote clans » van de stad bereikte de Joodse familie aldus de hoogste niveaus van keizerlijke dienst.

Deze sociale stijging had een onvermijdelijk cultureel keerzijde: sinicisering. Met verloop van tijd namen de Joden van Kaifeng lokale gebruiken over, waarbij hun religieuze teksten steeds meer in het Chinees werden gesteld en hun tradities werden beïnvloed door het confucianisme en de Chinese cultuur; ondanks de aanname van Chinese namen, kledij en taal behielden zij hun Joodse identiteit voor eeuwen [Substack, Cycleback]. De doordringendheid van verwijzingen naar Confucius in de inscripties weerspiegelt volgens de analyse van specialisten deze bloeiende relatie tussen de Joden van Kaifeng en de Chinese hogere maatschappij. Het gouden tijdperk was aldus één van een subtiel — en fragiel — evenwicht tussen mosaïsche getrouwheid en keizerlijk lidmaatschap.

Gedurende eeuwen leefden de Joden van Kaïfeng in wederzijdse onwetendheid met de rest van de diaspora. Volgens de meeste verslagen hadden de Joden van Kaïfeng geen contact met andere Joden buiten China [Frommer's]. Deze isolatie verklaart de omvang van de gebeurtenis die aan het begin van de zeventiende eeuw hun bestaan aan Europa zou onthullen. Het eerste westerse verslag van hun bestaan kwam van de jezuïet Matteo Ricci in 1605, toen hij Ai Tian ontmoette, een Jood uit Kaïfeng die naar Peking was gekomen om een functie te zoeken [Frommer's].

Deze toevallige ontmoeting — een Chinese Jood die dacht medeglovigen bij de jezuïeten te vinden, en een missionaris die gelovigen van het Oude Testament in het hart van China ontdekte — opende de weg voor een methodisch onderzoek. In 1608 stuurde pater Matteo Ricci twee vertegenwoordigers naar Kaïfeng om de Torah af te schrijven; de Joden van Kaïfeng zeiden tegen de bezoekers dat deze oude rol zich al 600 jaar in Kaïfeng bevond, wat de aanwezigheid van de Schrift in China zou dateren op 1008, onder het bewind van keizer Zhenzong (997–1022) van de Noordelijke Song [Chinese Jewish Institute]. Dit indirecte getuigenis, aangevuld met beknopte aanwijzingen, blijft een van de sterkste argumenten voor een vestiging onder de Song.

De jezuïetische bezoeken stopten daar niet, en hun documentaire waarde blijkt onschatbaar. Jezuïetische missionarissen bezochten Kaïfeng in de zeventiende en achttiende eeuwen; zij maakten nauwkeurige afbeeldingen van de binnen- en buitenkant van de synagoge en het terrein, beschreven in detail haar heilige boeken en beschreven de manier waarop de gelovigen baden [The Interfaith Observer]. Dankzij hen beschikken we over een vrijwel volledig beeld van de gemeenschap op haar hoogtepunt. Het synagogale complex, dat de architectuur van Chinese tempels weerspiegelt, strekte zich uit over het equivalent van verschillende voetbalvelden en omvatte een synagoge, klaslokalen, een ritueel bad en een koosjere slachterij; het was mogelijk het grootste synagogale complex dat ooit ter wereld is gebouwd [The Interfaith Observer]. De ontmoeting met het Westen redde een gemeenschap van totale vergetelheid die reeds in haar neergang was.

Het lot van Kaïfeng was nauw verbonden met de Gele Rivier, bron van commerciële welvaart maar ook van herhaalde rampen. De synagoge moest meerdere keren worden herbouwd naar gelang van de catastrofes. De eerste synagoge van Kaïfeng werd in 1163 gebouwd en verwoest door een overstroming in 1461 ; in 1600 vernietigde een brand de synagoge die het oorspronkelijke gebouw had vervangen, en een tweede overstroming vernietigde de derde versie in 1642 [My Jewish Learning]. Deze laatste ramp was niet natuurlijk maar militair : de derde synagoge werd in 1642 weggespoeld door een overstroming veroorzaakt door de opzettelijke doorbraak van de dijken van de Gele Rivier [The Interfaith Observer].

De doodsteek kwam van een samenloop van factoren — isolement, verarming, verlies van religieus weten en nieuwe overstromingen. Een nieuwe overstroming vernietigde de laatste synagoge van Kaïfeng in de jaren 1860, en de laatste religieuze leider van de gemeenschap stierf ongeveer op dezelfde tijd [My Jewish Learning]. Het verlies van de beheersing van het Hebreeuws was een belangrijke verergerende factor : zonder rabbijn sinds het begin van de jaren 1800 en zonder synagoge sinds het midden van de negentiende eeuw, slaagden de Joden van Kaïfeng er echter in te overleven oorlogen, dynastieke veranderingen, opstanden en revoluties [The Interfaith Observer].

De politieke omwentelingen van de negentiende eeuw versnelden de verspreiding. De Taiping-opstand, in de jaren 1850, zorgde voor de verspreiding van de gemeenschap, die zich later naar Kaïfeng terugkeerde [Jewish Wikipedia]. Assimilatie, al oud, werd onomkeerbaar. In de zeventiende eeuw begon assimilatie deze tradities uit te hollen, en het percentage gemengde huwelijken tussen Joden en andere etnische groepen — Han, Hui en Mantsjoes — nam toe [Jewish Wikipedia]. Toch doofde de gehechtheid aan de herinnering aan de voorouders niet helemaal uit : de verwoesting van de synagoge in de jaren 1860 leidde tot de teruggang van de gemeenschap, maar J. L. Liebermann, eerste westerse Jood die Kaïfeng in 1867 bezocht, merkte op dat zij nog steeds een eigen begraafplaats bezaten [Jewish Wikipedia].

De institutionele verdwijning van het judaïsme in Kaïfeng betekende niet het uitsterven van herinnering. Aan de wending van de twintigste en eenentwintigste eeuw ontstond een beweging van identitair heropleven. Sinds de opening van de eenentwintigste eeuw heeft de gemeenschap feestelijke vieringen en joodse gebedsdiensten hervat na decennia van duisternis, zoals talrijke onderzoekers en waarnemers hebben vastgelegd [Tudor Parfitt en Netanel Fisher, Becoming Jewish]. Deze hernieuwing steunde op een netwerk van externe hulp: het artikel belicht de religieuze en culturele revitalisering van de hedendaagse Joden van Kaïfeng als een inspanning geleid door Shavei Israel, een organisatie gevestigd in Israël die de verloren stammen en « verborgen Joden » bereikt die naar het joodse volk willen terugkeren [Academia.edu].

De demografische omvang van deze resterende gemeenschap blijft bescheiden maar werkelijk. Hoewel schattingen uiteenlopen, heeft de sino-joodse gemeenschap van Kaïfeng onder de Ming op haar hoogtepunt nooit meer dan 5.000 inwoners gehad, en telt tegenwoordig minder dan de helft [Academia.edu]. Ondersteunende organisaties geven vergelijkbare cijfers: de laatste rabbijn van Kaïfeng stierf twee eeuwen geleden, en halverwege de negentiende eeuw werd de gemeenschap gedwongen de synagoge, de Torarollen en haar andere bezittingen te verkopen; toch blijven er vandaag tussen de 500 en 1.000 identificeerbare afstammelingen van de joodse gemeenschap bestaan [Shavei Israel].

De terugkeer naar normatief judaïsme vereist echter een formele procedure, want de Chinese patrilineaire erfopvolging komt niet overeen met de rabbijnse matrilineaire wet. Voordat zij Israëlische Joden werden, moesten de afstammelingen een formeel traditioneel conversieproces volgen; in 2016 hadden 19 Joden van Kaïfeng dit vrijwillig gedaan met hulp van Shavei Israel, waarvan sommigen zich zelfs aansloten bij de Israëlische defensiekrachten [Made in China Journal]. Maar dit heropleven stuit op de realiteiten van de hedendaagse politiek. Een eerste gemeentelijk voorstel voor restauratie van de synagoge van Kaïfeng werd ingediend en snel opgegeven toen joodse afstammelingen naar het Israëlische consulaat gingen om het recht op burgerschap op te eisen, stellende dat de vermelding Youtai op hun hukou als bewijs [Made in China Journal]. Aldus blijven in Kaïfeng het sobere archief en de doorgegeven herinnering elkaar beantwoorden, onder de nu waakzame blik van de staat.

De geschiedenis van de Joden van Kaïfeng beschrijft een unieke trajectorie in het uitgestrekte landschap van joodse diaspora's: die van een gemeenschap die, zonder vervolging, werd opgenomen door de gastvrijheid van haar gastheer. Gevestigd onder de Song via handelsroutes, verheven tot eer onder de Ming, onthuld aan het Westen door jezuïeten, vervolgens opgelost door overstromingen van de Gele Rivier en de trage erosie van sinicisering, illustreren de Joden van Kaïfeng een fundamentale paradox: succesvolle integratie kan op termijn fataler zijn voor een minderheid dan vijandschap.

De stèles van 1489, 1512 en 1679, tegenwoordig in het museum van Kaïfeng, blijven stenen getuigen van een geloof dat zich in de taal van Confucius kon uitdrukken zonder Mozes te verloochenen. Hoewel de gemeenschap sinds de negentiende eeuw geen synagoge noch rabbijn meer heeft, bewijzen de volharding onder enkele honderden nakomelingen van een identiteitsbewustzijn — en het hedendaagse herleving dat het teweegbracht — dat de geheugen, waar de instelling is verdwenen, nog steeds als een dunne draad kan dienen tussen een millenniumoud verleden en een onzekere toekomst. Kaïfeng blijft in dit opzicht het ontroerende laboratorium van een universele vraag: wat is er nodig opdat een volk, verstrooid en geassimileerd, niettemin zichzelf blijft?