Juifs apuliens (Pugliesi)

De Joodse kolonisatie in Apulië gaat terug tot de late Oudheid. De zuidelijke provincies van het Italiaanse schiereiland, geïntegreerd in de Grieks-oosterse invloedssfeer, herbergden Joodse gemeenschappen waarvan Grieks-Hebreeuwse tweetalige grafinscripties en synagogeresten getuigen, met name in Venosa in het aangrenzende Basilicata en langs de handelsroutes van de Adriatische Zee. Deze gemeenschappen waren deel van een oud mediterraan judaïsme, onderscheiden door hun gebruiken zowel van de opkomende Asjkenazische wereld als van het Iberische Sefaradische.

In de vroege Middeleeuwen kwam de regio onder Byzantijnse heerschappij. Tijdens de eerste periode van de Middeleeuwen waren Calabrië, Basilicata en Apulië, die samen het Catepanaat van Italië vormden, onder Byzantijnse heerschappij ; in de elfde eeuw was de regio opnieuw een vreedzaam toevluchtsoord voor Joden. Dit Griekse gezag, ondanks episoden van keizerlijke vervolging — in het bijzonder de gedwongen bekeersingscampagnes onder bepaalde Macedonische keizers — liet bij de Apulische gemeenschappen een blijvende indruk na : hun Hebreeuws, hun liturgische poëzie en hun geheugen dragen het stempel van het oosterse hellenisme.

In deze context wortel de voorkeursband van Apulische geleerden met het Oosten. In die tijd onderhielden vele Apulische Torageluiden regelmatig contacten met de rabbijnse academies van het Oosten ; de Kroniek van Ahimaaz, in 1054, bewaard de sporen hiervan. Dit document, door Ahimaaz ben Paltiel in Capua opgesteld, vormt de voornaamste narratieve bron voor de geschiedenis van de Joden in Zuid-Italië in de vroege Middeleeuwen : het vertelt, over verschillende generaties heen, de daden van een geleerdenfamilie uit Oria — die van Shephatiah en Amittai — mengende familiekroniek, piyyut (liturgische poëzie) en wonderlijke verhalen. Het Apulische judaïsme verschijnt daarin meteen als een judaïsme van geleerden, dichters en mystieken, in constant dialoog met het Land Israël en Babylonië. Deze Byzantijnse grondslag verklaart de latere eigenaardigheid van de Apulische wereld : noch helemaal Latijns, noch helemaal oosters, maar een originele mediterrane synthese [Kroniek van Ahimaaz].

De intellectuele beroemdheid van Apulië crystalliseerde zich in een beroemde formule uit de middeleeuwse rabbijnse literatuur. Rabbenu Tam, een van de grootste Tossafistische meesters van Frankrijk in de 12de eeuw, paste op de gemeenten van Zuid-Italië een vers uit Jesaja (2, 3) toe dat tot een lofprijzing werd omgeturnd: « Uit Bari zal de Wet voortgaan, en het woord des Heren uit Otranto » — waarbij Bari in plaats van Sion en Otranto in plaats van Jeruzalem werd gesteld. Deze omkering, overgeleverd door de geleerde traditie, toont genoeg van het prestige dat de rabbijnen van buiten de Alpen erkenden aan de apulische academies. Hier antwoorden rabbijnse memorie en literair archief elkaar: de formule is een overgeleverde topos, maar zij is geatesteerd in de Tossafistische geschriften zelf, wat haar documentaire waarde geeft.

Oria was in de 9de en 10de eeuw het voornaamste brandpunt van deze gisting. De topografie van de stad bewaart er de herinnering aan. De Giudea is de historische Joodse wijk van Oria — een netwerk van smalle middeleeuwse steegjes in het oudste gedeelte van het historisch centrum, nog steeds toegankelijk via de Porta Ebrei, de Poort der Joden. Deze toponymische blijvende aanwezigheid vormt een exemplarisch ontmoetingspunt tussen het monument en de memorie: de steen bewaart wat de teksten uitroepen.

Het apulische jodendom was ook een bakermat van bredere geleerde tradities. Het onderzoek heeft aangetoond hoeveel mediterrane circulaties de Joodse gemeenten van het ene naar het andere uiteinde van de binnenlandse zee verbonden, waarbij de havens van Zuid-Italië essentiële relaisstations werden tussen het Arabo-Byzantijnse Oosten en het Latijnse Westen [Goldberg, 2012]. Op schaal van de westerse Christenheid namen Apulië een scharnierposítie in, zowel geïntegreerd in de Latijnse wereld door de Normannische en Zwabische heerschappij, als gericht op het Oosten door hun Griekse erfenis en hun talmudische netwerken [Chazan, 2006]. Een geleerde traditie meldt zelfs dat stromingen van mystieke en poëtische vroomheid geboren in Zuid-Italië naar het noorden verspreidden, tot zij de vrome milieus van Rijnland doordrongen — een motief dat de studie van de Hasidei Ashkenaz aannemelijk maar niet volledig heeft aangetoond [Marcus, 1981].

Onder de kenmerken die de Apuliërs-Joodse gemeenschap uniek maken, is geen enkele significanter dan hun eigen ritus. De minhag Puglia, of Apuliërs ritus, vormde een van de grote liturgische tradities van het Italiaanse jodendom, naast de Romeins-Italiaanse ritus (Italki of Bene Roma). Als directe erfgenaam van de liturgische gebruiken uit het Heilige Land, overgedragen via de Byzantijnse tussenkomst, onderscheidde het zich door zijn eigen piyyutim, de ordening van zijn gebeden en zijn ceremoniële gewoonten.

Deze ritus is geen dood voorwerp. Zijn opmerkelijke voortbestand getuigt van de vitaliteit van de Apuliërs-Joodse diaspora na de verbanning. Door de ballingen meegevoerd, werd de minhag Puglia onder meer op Korfoe bewaard, een Ionisch eiland waar een belangrijke gemeenschap van Apuliërs-Joodse oorsprong tot in de twintigste eeuw een onderscheiden ritus handhaafde, de zogenaamde « poliëtische » ritus, overgedragen in mahzorim (gebedenverzamelingen) in handschrift en later in druk. Deze bewaring in de diaspora berust zowel op geschiedenis — getuigd door de bewaarde liturgische boeken — als op de levende herinnering van een gemeenschap die zichzelf beschouwde als hoeder van een erfenis.

De Apuliërs liturgie werd gevoed door een intense productie van heilige poëzie, waarvan de Chronique d'Ahimaaz al vanaf de negende eeuw de oorsprong aantoont met de composities van Amittai. Deze organische band tussen familiekronieken, talmudische kennis en piyyut maakt de Apuliërs ritus een samenvatting van de Apuliërs-Joodse identiteit. Men zal opmerken dat, in tegenstelling tot de Sefaradische traditie waar de familiestructuur en solidariteitsnetwerken nauw zijn geanalyseerd [Ray, 2020], de Apuliërs-Joodse wereld meer fragmentarisch is gedocumenteerd: het is grotendeels door middel van liturgie en naamkunde dat de historicus communautaire continuïteiten reconstrueert. Hier bevestigen de liturgische traditie en het handschrift elkaar onderling, zonder elkaar altijd volledig overeen te stemmen — vandaar de waarschijnlijke status van deze reconstructie.

Als Oria de hoogtepunten van de vroege Middeleeuwen domineert, is het Trani dat de wetenschappelijke bloei van de twaalfde en dertiende eeuw belichaamt. De Adriatische havenstad gaf het judaïsme een van zijn belangrijkste figuren: Isaïe ben Mali van Trani, genaamd ha-Zaqen (de Oude), tosafist en halakhische autoriteit die actief was in het eerste derde van de dertiende eeuw. Gedeeltelijk opgeleid in de talmudische scholen van de Germaanse en Asjkenazische wereld, bracht hij een synthese tot stand tussen de kritische methode van de Tosafisten van het Noorden en de tradities van Zuid-Italië. Zijn Pesaqim (halakhische beslissingen) en zijn talmudische commentaren hadden gezag ver buiten Apulië.

Isaïe van Trani is beroemd gebleven omdat hij, met opmerkelijke durf, het beginsel van de kritische gezaghebbendheid van latere generaties formuleerde: door het beeld van de "dwergen op de schouders van reuzen" over te nemen, stelde hij dat de modernen, hoewel minder dan de Ouden, verder kijken dan zij precies omdat zij hun kennis erven. Deze formule, ontleend aan de twaalf-eeuwse Latijnse geleerde cultuur en ingepast in het joodse denken, illustreert op voortreffelijke wijze de positie van bemiddeling van de Apulische geleerden tussen de Latijnse christelijke wereld en de rabbijnse traditie — een thema dat recent onderzoek naar de relatie van middeleeuwen Joden tot het christelijke verleden heeft onderzocht [Ben-Shalom, 2022].

Zijn kleinzoon, Isaïe ben Élie van Trani (de Jongere), zette het familiewerk voort. De Traanse dynastie toont aan hoe een relatief bescheiden havenstad een halakhische school van internationaal uitzendingsvermogen kon voortbrengen. Het meest welsprekende monument van deze grootheid bestaat nog steeds. De synagoge van Trani, in het Judeo-Italiaans Scolanova of nieuwe synagoge genoemd, werd in de dertiende eeuw in de middeleeuwen gebouwd, vervolgens door de Katholieke Kerk in de jaren 1380 tijdens een antisemitische golf geconfisqueerd en onder de naam Santa Maria in Scolanova in een kerk omgezet. Dit gebouw — een van de vier middeleeuwse synagogen van de stad — is een steengetuige van het gouden tijdperk van Apulië.

De wending van de veertiende eeuw markeerde een donkere inflectie. Onder de dynastie der Anjou verzwakte de bescherming waarvan de Joden van Apulië hadden genoten onder de Normandiërs en de Hohenstaufen. Het einde van de dertiende en de veertiende eeuw werden het toneel van campagnes van gedwongen bekering die de gemeenschappen van Zuid-Italië hard troffen. Trani, Bari, Manfredonia en andere steden ondergingen golven van gedwongen doopsels die aanleiding gaven tot een bijzondere groep, de neofiti (nieuwbekeerden) of mercanti, tot het christendom bekeerd maar verdacht van het in het geheim doende voortgaan met het judaïsme gedurende generaties.

Het is in dit kader dat de confiscatie van de Scolanova van Trani rond 1380 zich inschreef, symbool van toenemende druk. Deze vervolgingen pasten in een breder beweging die zich over de gehele westerse christenheid verbreidde, van de uitzettingen uit Engeland en Frankrijk tot de gewelddadigheden in Iberië in 1391 [Chazan, 2006]. Het lot van de bekeerde Apuliërs vertoont trouwens opvallende overeenkomsten met dat van de conversos op het Iberisch Schiereiland: verdenking van geheim judaïsme, inquisitoriale procedures, spanning tussen opgelegde religieuze toebehorendheid en innerlijke trouw. De vergelijking met de antijoodse processen van middeleeuws Spanje werpt licht op de mechanismen van religieuze dwang die aan het werk waren [Tartakoff, 2017].

Ondanks deze aantasting handhaafde de joodse gemeenschap van Apulië zich — en zijn nieuwbekeerdeschaduw. De vijftiende eeuw zag zelfs, bij intervallen, perioden van relatieve tolerantie en economisch herstel, waarbij Joden een actieve rol speelden in de handel, geneeskunde, geldlening en de zijde- en verfnijverheid. Maar deze veerkracht zou spoedig botsen op een verschuiving van continentaal schaal: de aankomst van de verbannen uit Spanje, en vervolgens de rechtstreekse heerschappij van de Aragonese kroon.

In 1492 redistribueerde de verwijdering van de Joden uit de Spaanse koninkrijken de kaarten van de joodse Middellandse Zee opnieuw, en Apulië werd een van de toevluchtsoorden. Het Edict van Granada van 1492 beveelt de verwijdering van Joden uit de Spaanse koninkrijken, en velen vinden onderdak in zuid-Italië. Ibische Séfarades en inheemse Joden uit Apulië leefden vervolgens samen in een koninkrijk Napels dat in enkele jaren een kruispunt van joodse lotgevallen werd. Deze ontmoeting tussen verschillende tradities — de pugliese ritus en de Séfaradische gebruiken — typeerde de toekomstige hersamenstelling van de diaspora.

Maar dit toevluchtsoord was van korte duur. De komst van de Spanjaarden en de verbanningsdecreten van 1510 en 1541 doen alle hoop op terugkeer in deze landen verdwijnen; hiermee begint een werk van damnatio memoriae dat systematisch elke spoor van joodse aanwezigheid uit wist. De Aragonese kroon, meester van het koninkrijk Napels sinds het begin van de eeuw, voerde hier het beleid uit dat al in Spanje was beproefd. De keuze van het koninkrijk Napels bleek rampzalig: eerst werd het door de Fransen binnengevallen, het werd eigendom van Ferdinand II van Aragon aan het begin van de 16e eeuw; de Joden werden er reeds in 1510 uit verbannen, en deze verwijdering werd herhaald voor al de bezittingen van Karel V in Zuid-Italië in 1541.

De demografische omvang van deze breuk was aanzienlijk. Met de jaren groeiden de beperkingen en belastingen, wat leidde tot de definitieve verwijdering van alle Joden in 1541, zelfs de rijksten; officiële cijfers suggereren dat 30.000 personen in 1510 werden verbannen, gevolgd door nog 42.000 in 1541. De ballingen uit Apulië verspreidden zich naar de Pauselijke Staten, Grieks-Ottomaans gebied — vooral Korfoe en Saloniek —, het Ottomaanse Rijk en de Levant, stellende hun ritus en naam mee. De cognomen Pugliese, nog steeds gedragen in verschillende Séfaradische en Italiaanse gemeenschappen in de oostelijke Middellandse Zee, bewaart de herinnering aan deze zuidelijke woonplaats. De singulariteit van deze omkering — van het welkom heten van ballingen uit een ander ballingschap naar hun eigen verwijdering in amper een generatie — maakt de geschiedenis van Apulië een tragische samenvatting van het joodse lot in Zuid-Europa van de vroegmoderne periode.

De Apulische Joden vormen een essentieel en toch lange tijd verwaarloosde schakel in de mediterrane joods-joodse geschiedenis. Geworteld sinds de late Oudheid, bloeiend onder Byzantijnse en daarna Normandische bescherming, droegen zij een judaïsme van geleerden en dichters waarvan Oria, Bari, Otrante en Trani de opeenvolgende hoofdsteden waren. De formule van Rabbenu Tam over de Wet die « uit Bari voortkomt » was geen vleierij: zij bevestigde een intellectuele werkelijkheid die wordt getuigd door de Kroniek van Ahimaaz, door het halachisch werk van Isaïe van Trani, door de blijvende instandhouding van een eigen liturgisch gebruik — de minhag Puglia — bewaard in ballingschap tot op de drempel van het hedendaagse tijdperk.

Het Apulische lot omvat, in verkorte vorm, de baan van de Joden van de westerse christenheid: een tijdperk van creativiteit en vruchtbare contacten, vervolgens verzwakking door gedwongen bekeerlingen, ten slotte radicale breuk onder Aragonese overheersing. De decreten van 1510 en 1541 beëindigden niet alleen een aanwezigheid: zij inleidden een geheugenuitwissing waarvan de geschiedenis zich slechts vandaag herstelt, naarmate de herstelde synagogen van Trani, de plaatsnamen van Oria en de verspreid liggende liturgische manuscripten opnieuw het woord voeren. De Apulische Joden herstellen, dat is het herstellen van een damnatio memoriae en het teruggeven aan het mediterrane judaïsme van een van zijn oudste en meest geleerde stemmen.