Wassertrilling

De geschiedenis van de geslachtsnaam Wassertrilling is allereerst de geschiedenis van een beleid. In het Habsburgse Rijk dwongen de Edictus van tolerantie van Jozef II (1782) en daarna de patente van 1787 de Joden de aanname van vaste Duitse voornamen en familienamen op, een maatregel die evenzeer gericht was op « regeneratie » als op fiscale en militaire controle van de bevolking. Pruisen volgde met het emancipatiebesluit van 1812. Uit dit administratieve systeem ontstond een bloei van geslachtsnamen die waren samengesteld uit Duitse woordenschat, waarvan velen een concreet woord uit de natuur combineerden met een achtervoegsel of een tweede zelfstandig naamwoord. De naam Wassertrilling behoort duidelijk tot deze Duitstalige morfologische familie, wat wordt bevestigd door de lexicale transparantie ervan: het element Wasser is onmiddellijk herkenbaar.

Deze geforceerde geboorte van de naam is geen detail: zij getuigt van een deugd die de geslacht deelt met het gehele Asjkenazische jodendom van die tijd — het vermogen om een externe beperking zich eigen te maken en deze in waardigheid om te keren. Een naam ontvangen die door de ambtenaar is opgelegd, hem vervolgens dragen, doorgeven en eren door een leven van arbeid en studie, dat is de toewijzing in erfenis omzetten. De relatie tot het vreemde — hier de Staat die benoemt en toezicht houdt — wordt aldus gemedieerd door een eigenzinnige geduld. De filosoof Hermann Cohen theoretiseerde deze houding: voor hem diende de intrede van de Joden in de Europese moderniteit zich te voltrekken zonder verloochening, in een trouw die van de Wet een bron van universele rede zou maken in plaats van een terugtrekking [Cohen, 1994]. De vorming van de geslachtsnaam Wassertrilling zelf, op de drempel van deze moderniteit, illustreert op concrete wijze het moment waarop een joodse familie de burgerlijke stand van naties betreedt zonder op te houden zichzelf te zijn.

Wat 'zegt' de naam Wassertrilling? De joodse onomastiek vraagt om voorzichtigheid, want veel van deze samengestelde namen werden willekeurig toegekend, zonder verband met het beroep of de plaats. Het blijft echter geoorloofd om de lexicale laag te lezen. Wasser betekent water; het tweede element, -trilling, roept in het Duits een vorm op die verwant is aan Drilling, 'de drielingen', dat wil zeggen een van drie kinderen geboren uit dezelfde bevalling. De meest waarschijnlijke lezing — die wij als redactionele gissing en niet als zekerheid geven — maakt van Wassertrilling een naam die water en het motief van het 'drievoudig', van verdubbeling, van meervoudige geboorte verenigt.

Maar water, in de herinnering van Israël, is nooit een neutraal woord. Het is de mikvé die reinigt, de put waarbij de bondgenootschappen der aartsvaders zich knopen, de Torah zelf die de traditie vergelijkt met het levende water dat dorstigen laaft zonder ooit op te drogen. Aan deze naam een deugd toekennen zou wijken voor hagiografie; maar het benoemen van de weerklank die het oproept, behoort tot de eerlijkheid van een geheugenboek. Als het archief niets zegt over de betekenis die de eerste drager wilde geven, biedt de joodse cultuur de naam een echo: het water dat leven geeft, de studie die generaties laaft. Deze ontmoeting tussen de materie van de naam en het traditionele symbool behoort tot wat men de kruising van herinnering en kennis kan noemen, zonder dat iets het mogelijk maakt er meer van te maken dan een aanvaarde hypothese.

De referentienotitie verbindt aan de naam een precieze figuur: Hermann Wassertrilling. De voornaam Hermann is op zichzelf een document. Hij was tussen de jaren 1830 en 1930 één van de voorkeurvoornamen van Duitssprekende Joodse families — van het Austro-Hongaarse Rijk tot Pruisen — precies omdat hij het mogelijk maakte, terwijl hij Germaans en bourgeois bleef, een Hebreeuwse voornaam in echo te dragen: Hermann vergezelde frequently een Hayim, een Herz of een Zvi uit de traditie. Dit dubbele register van de voornaam vat de toestand van Duitssprekende Joden in de 19de eeuw samen, gespannen tussen toebehoren tot de Duitse cultuur en trouw aan de Hebreeuwse lignée.

Deze generatie bracht de denkers voort die deze spanning het best dachten. Hermann Cohen, de meest illustere der Joodse Hermanns, maakte het jodendom de bron van een « religie van de rede » [Cohen, 1972], en zijn dialoog met Franz Rosenzweig — die Myriam Bienenstock minutieus heeft gereconstrueerd — kristalliseerde het debat over de plaats van het jodendom in het Duitse denken [Bienenstock, 2009]. Zonder te beweren dat Hermann Wassertrilling tot deze geleerde cirkel behoorde, is het waarschijnlijk dat hij, als tienduizenden van zijn tijdgenoten die deze voornaam droegen, in dezelfde culturele horizon leefde: die van een Duitssprekende Joodse bourgeoisie die samen hield de liefde voor de taal van Goethe en de gehechtheid aan de shabbat. Dit is waar een kardinale waarde uitdrukking vindt — de bijdrage aan het gemeenschappelijk intellectueel leven — die het Duitse jodendom tot een hoogtepunt heeft gebracht voordat de catastrofe het niet afmaaide.

Een Joodse familie uit Midden-Europa die het lange negentiende eeuw doorkruist, kent een lot dat door de algemene geschiedenis wordt verlicht, bij gebreke van eigen familiale archieven. De Wassertrilling, als hun gelijken, hebben de verstedelijking ondergaan — de migratie van dorpen in Galicië, Bohemen of Moravië naar Wenen, Praag of Berlijn —, de geleidelijke toegang tot vrije beroepen en handel, de intrede in staatsscholen. Zij hebben de georganiseerde gemeenschappen gekend, de Kultusgemeinden, hun synagogen, hun liefdadigheidsvereenigingen. Want de betrokkenheid bij het collectieve leven was in deze wereld geen keuze: de tsedaka, de gerechtigheid als liefdadigheid, structureerde het gemeenschapsleven; elke familie droeg volgens haar middelen bij aan de zorg voor zieken, aan de uitzetgelden voor arme meisjes, aan de begrafenis van armen.

Dit netwerk van solidariteiten is de concrete vertaling van een waarde die de traditie in het fundament van de samenleving zelf plaatst: de collectieve herinnering van Israël wordt niet alleen via boeken overgedragen maar door deze instellingen van wederzijdse zorg [Yerushalmi, 1984]. Maurice-Ruben Hayoun heeft eraan herinnerd hoezeer de Joodse filosofie, verre van zuivere speculatie, wortelt in een gemeenschappelijk handelen en in een beleefde Wet [Hayoun, 2023]. Een familie als de Wassertrilling participeert in deze geschiedenis niet door een gedocumenteerd singulier feit, maar door haar waarschijnlijke inbedding in de netwerken van vroomheid en onderlinge hulp die de kracht van het Joodse Midden-Europa uitmaakten — tot de twintigste eeuw daarvan een groot deel verspreidde of vernietigde.

De uiterst zeldzaamheid van de achternaam Wassertrilling is op zichzelf al een significante zaak. In tegenstelling tot Cohen, Lévy of Katz, die door talloze mensen gedragen worden, telt een zo singuliere naam slechts enkele dragers per generatie. Deze zeldzaamheid maakt elk spoor kostbaar en elke verdwijning onherstelbaar. In het universum van de joodse geheugen na de Shoah hebben zeldzame namen een bijzondere plaats: zij zijn de dunne draden waardoor een nageslacht zich kan herkennen, en hun behoud in registers, memorialen en databanken is een echte plicht.

Deze zorg om de naam te bewaren sluit aan bij de grondleggend gebod — Zakhor, « Gedenk » — dat Yerushalmi in het hart van zijn oeuvre heeft geplaatst: geheugen is geen nostalgie maar gebod [Yerushalmi, 1984]. Colette Sirat heeft aangetoond hoe in het domein van middeleeuwse filosofie de overleving van kennis soms afhing van een enkel handschrift, van één kopie gered uit de vergetelheid [Sirat, 1983]; hetzelfde geldt voor een naam. Wassertrilling behouden, het inscrijven in een Groot Boek, betekent de deugd van zorg voor de ander uitoefenen tot in diens geheugen, en weigeren dat zeldzaamheid in uitwissing verandert. Hier antwoorden de traditie van herinnering en het archiefwerk elkaar: de ene gebiedt, de ander voert uit.

Een familienaam is niet alleen een etiket: het is een samenvatting van geschiedenis. De grote herlezeressen van de traditie — Léon Askénazi, die uitnodigde om de joodse traditie in het heden te denken [Askénazi, 1999], Armand Abécassis, die « van de woestijn naar het verlangen » opklom om de oorspronkelijke dynamiek van het Hebreeuwse denken terug te vinden [Abécassis, 1987] — hebben aangetoond dat elk element van het joodse leven, hoe bescheiden ook, een betekenislading draagt die studie kan hernieuwen. Georges Vajda en Isaiah Berlin hebben elk op hun manier aangetoond dat moderne joodse identiteit zich begrijpt in de lange duur: die van een onderbroken middeleeuws denken [Vajda, 1947], die van een joodse voorwaarde die voortdurend haar behoren tot de naties onderhandelt [Berlin, 1973].

Toegepast op Wassertrilling is deze lering duidelijk: de naam zegt de emancipatie die hem heeft geschapen, de Duitse taal die hem heeft gevormd, het water dat hem doorloopt als een symbool, en de zeldzaamheid die ervan een verantwoordelijkheid maakt. Michael L. Morgan heeft herinnerd dat moderne joodse filosofie zich precies voedt met deze reflectie op spoor en overdracht [Morgan, 2007]. De kennis hier is geen sieraad: zij is het instrument dat een uitgewiste naam opnieuw leesbaar maakt. Daarin eert het werk zelfs van dit boek een van de hoogste waarden van Israël — kennis als daad van trouw, studie als vorm van vroomheid.

Uit de Wassertrilling-lignage heeft het archief ons slechts één naam en één figuur opgeleverd — Hermann. Maar een naam, wanneer men er naar luistert met de instrumenten van de geschiedenis en de traditie, begint te spreken. Het zegt de emancipatie van de Joden van Centraal-Europa en de manier waarop een familie een door de Staat toegewezen identiteit ontving, droeg en doorgaf door deze in waardigheid om te zetten. Het zegt de wereld van de Duitssprekende Joden, gespannen tussen Goethe en de shabbat, waarvan de grootste geesten — de Hermann Cohen — van het jodendom een bron van rede maakten. Het zegt, door zijn zeldzaamheid alleen al, de kwetsbaarheid van een spoor en de plicht om dit te bewaren.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die van trouwe herinnering — Zakhor — dat de Wassertrilling-lignage, juist omdat zij met vergetelheid wordt bedreigd, het beste uitdrukt. Niet omdat zij een gedocumenteerde prestatie heeft volbracht, maar omdat haar zeldzame naam, voor wie hem in het Grote Boek inschrijft, aanleiding geeft tot de uitoefening van dit gebod van herinnering dat, volgens Yerushalmi, de eenheid van het joodse volk door de ballingschap heen maakt [Yerushalmi, 1984]. Hierin sluit het bijzondere lot van deze familie aan bij de collectieve roeping van een volk dat altijd heeft gesteld dat zich herinneren reeds weerstand bieden aan de dood is. Het overige blijft open: mogen de archieven, ooit, aan deze naam het gezicht, de data en de daden toevoegen die ons vandaag nog ontbreken.