Familie Sorani

De documentaire basis van deze vermelding berust op het gezag van Samuele Schaerf. Zijn onderneming, gepubliceerd in Florence in 1925 en later opnieuw uitgegeven, had tot doel een beredeneerde inventaris op te stellen van de familienamen die door de joodse gemeenschappen in het Italiaanse schiereiland werden gedragen. Het werk I cognomi degli ebrei d'Italia presenteert zich als een studie van Italiaans-joodse namen, vergezeld van een aanhangsel over de adellijke joodse families in Italië, stellende de vraag wie zij zijn, hoeveel zij zijn, en hoe de Joden in Italië zich noemen. De naam Sorani krijgt hierin een plaats onder de honderden geregistreerde familienamen, wat zijn verankering in het werkelijke Italiaans-joodse weefsel waarborgt en niet in louter giswerk.

De aanwezigheid van een naam in Schaerfs repertorium levert op zichzelf geen genealogie op: het bewijst het bestaan en de circulatie van een familienaam op een bepaald moment. Dit is precies de waarde van dit soort catalogi — het stelt het feit van de naam vast, zonder iets over zijn prehistorie te veronderstellen. Voor de familie Sorani vormt deze inschrijving het zekerste referentiepunt: zij maakt van het familienaam een onderdeel van het Italiaans-joodse naamkundige landschap dat in het eerste kwart van de twintigste eeuw is vastgesteld.

Het moet hier een methodologische eis worden onderstreept. Lijsten van Italiaans-joodse namen circuleren overvloedig, soms overgeschreven op forums en afgeleide samenvattingen; men treft dus alfabetische reeksen aan waarin talrijke familienamen met de letter S voorkomen. Deze hernemingen, nuttig om de verspreiding van een naam te meten, hebben alleen waarde door hun eerste bron — het werk van Schaerf en de geleerde studies die daarop beroep doen. Het is aan deze bron dat wij, zonder twijfelachtige tussenpersoon, de familienaam Sorani koppelen [Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia].

De les van dit eerste hoofdstuk is dus bescheiden maar standvastig: de naam Sorani is een vastgestelde, gecatalogiseerde Italiaans-joodse naam en als zodanig erkend door de referentielexicografie. Al het overige — geografische herkomst, vertakkingen, oudheid — behoort tot stijgende graden van afnemende waarschijnlijkheid die de volgende hoofdstukken zich zullen inspannen eerlijk af te wegen.

Waar komt de naam Sorani vandaan? De vraag, zonder geboorteakte van naamgeving, roept voorzichtige hypothesen op in plaats van zekerheid. Het meest voor de hand liggend spoor op Italiaans grondgebied is topografisch: de familienaam zou verwijzen naar een plaats van herkomst, volgens het mechanisme dat zoveel Italiaanse Joodse namen voortgebracht heeft die van steden zijn afgeleid — Modena, Volterra, Pisa, Ravenna, Recanati. In deze logica zou Sorani een familie aanduiden die afkomstig was uit Sora, een stad in zuidelijk Latium (provincie Frosinone), waarbij het achtervoegsel -ani het gentilicium aangeeft: « degenen uit Sora ».

Deze lezing blijft een redactionele gissing: we beschikken in de geraadpleegde bronnen niet over een document dat de Sorani-geslacht expliciet aan de plaats Sora verbindt. Het mechanisme is aannemelijk — het is zelfs het meest economisch — maar het behoort tot de orde van het waarschijnlijke, niet tot het vastgestelde. Andere afleidingen kunnen niet op principe worden uitgesloten: een Iberisch toponiem (de regio Soria in Castilië heeft sporen nagelaten in de naamkunde van Sefardische Joden), of juist een vorming op basis van een ghelleniseerde Hebreeuwse persoonsnaam. Elk van deze sporen zou een documentaire bewijsvoering vereisen die de huidige staat van de bronnen niet oplevert.

Op dit moment is het belangrijk om onderscheid te herhalen dat in de inleiding is gesteld. De homonymie met de Koerdische term is zuiver toevallig: de naam Soran is van Koerdische oorsprong, afgeleid van de dialect-regio Sorani van Koerdistan, die delen van het huidige Irak en Iran bestrijkt, en zou afstammen van het historische emiraat Soran. Geen enkel historisch, migratief of linguïstisch verband verenigt dit gebied met de Italiaans-Joodse familie; de grafische overeenkomst kan geen enkele afstamming rechtvaardigen. Dit onder de aandacht brengen behoort tot methodologische eerlijkheid: de naamkunde zit vol valse vrienden, en de plicht van de historicus is ze onschadelijk te maken.

Daarom behoort dit hoofdstuk meer tot Memory en gissing dan tot het archief. Het stelt een genealogie van de naam voor — niet van de familie — ervan uitgaande dat de Italiaanse topografische weg, en in het bijzonder de verwijzing naar Sora, de meest redelijke hypothese blijft, zonder dat deze als bewezen kan worden beschouwd [redactionele hypothese, gebaseerd op regelmatigheden in de Italiaans-Joodse naamkunde].

Het is in de Joodse gemeenschap van Rome — de oudste van de westerse diaspora, aanwezig zonder onderbreking sinds de Oudheid — dat de lineage Sorani volledige documentatie krijgt. Het veiligste aangrijpingspunt is de biografie van Settimio Sorani, waarvan de bronnen het familiaire verankering benadrukken. Settimio Sorani wordt geboren in Rome op 9 december 1899, in een observant Joods gezin. Dit detail is niet toevallig: het plaatst de familie in trouw aan de traditie, in het hart van een gemeenschap die haar eigen ritus wist te behouden, de minhag italqi, onderscheiden van Asjkenazische en Sefardische gebruiken.

De institutionele verankering van de familie wordt bevestigd door de functie van de vader. Zijn vader was onderwijzer en maakte deel uit van de Raad van de Joodse Gemeenschap van Rome. Deel uitmaken van de Consiglio van een zo prestigieuze gemeenschap wijst op een positie van verantwoordelijkheid en respectabiliteit: de familie Sorani was niet marginaal, maar geïntegreerd in de bestuurlijke organen van de Romeinse judaïciteit. Het beroep van onderwijzer plaatste de lineage bovendien in die Joodse traditie waarin kennisoverdracht als erfgoed fungeert.

Uit dit milieu — religieuze observantie, gemeenschapsdienst, cultuur van onderwijs — kwamen de figuren voort die het Sorani-naam zijn historische bekendheid zouden geven. Het Joodse Rome van het einde van de 19de en het begin van de 20de eeuw, dat zich nauwelijks uit de emancipatie na 1870 had bevrijd, zag zijn families zich in het Italiaanse burgerlijke leven engageren terwijl zij hun identiteit behielden. De Sorani's behoren tot deze keerpuntgeneratie, verscheurd tussen nationale integratie en geloofstreue — een evenwicht dat de jaren 1930 en 1940 ruw ter discussie zouden stellen.

Dit hoofdstuk, gebaseerd op convergente biografische gegevens, valt zonder voorbehoud onder de gevestigde geschiedenis: de Joodse familie Sorani van Rome is gedocumenteerd in haar milieu, haar functies en haar waarden [Wikipedia, Settimio Sorani, naar biografische bronnen].

De belangrijkste figuur van de lignée is ongetwijfeld Settimio Sorani, wiens acties zich afspelen in het donkerste en heldhaftigste hoofdstuk van de Italiaanse Joodse geschiedenis. Hij was voorzitter van de Romeinse afdeling van de DELASEM en een vertegenwoordiger van wat wel de Joodse verzet is genoemd. De DELASEM — Delegazione per l'Assistenza degli Emigranti Ebrei — was de officiële organisatie voor hulp aan Joodse emigranten in Italië; ontstaan in het paradoxale kader van het fascistische regime, werd zij na de Duitse bezetting in 1943 een clandestien reddingsnetwerk.

De bronnen preciseren de duur en aard van zijn engagement. Sorani was verantwoordelijk voor de Romeinse afdeling van de DELASEM van 1941 tot 1943 en was zeer actief in de operaties van het Joodse verzet. Toen de organisatie in het verborgene moest opereren, werd Rome een toneel van overleven. De regelmatige contacten met Rome, Genua en de centrale financiering vanuit Zwitserland werden brutaal onderbroken met de arrestatie en vlucht van Raffaele Cantoni naar Zwitserland; het kantoor aan de Lungotevere Sanzio moest sluiten, maar de DELASEM bleef in Rome opereren tot de bevrijding onder leiding van Joodse afgevaardigden, onder wie Settimio Sorani. Een dergelijke structuur leiden onder bezetting betekende elke dag het risico van deportatie om hulp, valse papieren, schuilplaatsen en vluchtroutes te organiseren.

Het netwerk waarin zijn acties zich afspelen, heeft een sterk collectief geheugen achtergelaten, waar religieuze figuren, ambtenaren en zelfs sporters elkaar kruisen. De populaire geschiedschrijving herinnert dan ook aan de rol van de DELASEM in de redding van duizenden personen [Il Fatto Quotidiano, 27 januari 2019]. Na de oorlog zette Settimio Sorani zijn engagement voort op het gebied van emigratie en zionisme. Aan het einde van de oorlog nam hij de leiding op zich van zionistische organisaties, en van 1948 tot 1952 werd hij Commissaris voor immigratie bij de Legatie. Van de clandestiniteit van de redding naar het werk van wederopbouw en hulp aan emigratie naar de opstane Staat Israël tekent zijn levenspad een samenhang: die van een man volledig gewijd aan de hulp aan zijn volk.

Dit hoofdstuk is een van de meest degelijk vastgestelde van het hele werk. De acties van Settimio Sorani zijn gedocumenteerd door convergerende encyclopedische en historiografische aantekeningen; zij geven de naam Sorani een plaats in de geschiedenis van het Italiaanse Joodse verzet [Wikipedia, Settimio Sorani ; Wikipedia, DELASEM ; Storiain.net].

De naam Sorani is overstegen van de loutere naamkunde naar de Italiaanse historische herinnering, dankzij het werk van Settimio Sorani zelf, die niet alleen acteur was maar ook getuige en memoireauteur van de DELASEM. Zijn inzet is bewaard gebleven in geschriften en archieven met betrekking tot bijstand aan vervolgde Joden in Italië. Het spoor dat een familie nalaat, berust vaak op deze dubbele beweging: handelen, dan vastleggen. In dit opzicht illustreren de Sorani's van Rome de kruising tussen doorgegeven herinnering — het verhaal van de reddingsactie, verteld en herdacht — en het archief — de documenten, de data, de verifieerbare functies.

Deze kruising verdient een genuanceerde afweging. Het collectieve geheugen neigt ertoe te heroïseren, de contourenen af te ronden; het archief daarentegen herinnert aan de complexiteit van een reddingsactie uitgevoerd binnen een dubieux kader, onder een regime dat eerst had geduld, daarna vervolgd. De DELASEM zelf ontstond uit een compromis: toegestaan door de fascistische macht die, om redenen die financiële berekening en de wil om huisvesting van vluchtelingen te beperken vermengden, haar oprichting toestond. De actie van Sorani binnen het Joodse verzet past in deze geschiedenis, waarin institutionele bijstand zich tussen 1941 en 1943 in clandestien verzet omzette. De grootheid van het werk wordt daar niet door verminderd — zij komt daarentegen te voorschijn als menselijker en nauwkeuriger.

Wat betreft de overdracht van de familienaam voorbij deze figuur: de geraadpleegde gezaghebbende bronnen stellen ons niet in staat een gedetailleerde afstamming te reconstrueren noch andere takken met zekerheid in kaart te brengen. Het zou onvoorzichtig zijn meer te stellen dan het archief toestaat. Wij stellen dus vast dat de naam Sorani, bevestigd door Schaerf en geïllustreerd door Settimio Sorani, waarschijnlijk verbonden blijft aan de Joodse gemeenschap van Rome, haar best gedocumenteerde zetel [synthese gebaseerd op Schaerf en de biografische notities van Settimio Sorani].

De erfenis van de naam is dus niet zozeer die van een genealogisch uitgerolde geslachtslijn als wel die van een moreel geheugen: de naam Sorani dragen betekent, in de verbeelding van de Italiaanse Joodsheidheid, verbonden zijn aan een episode waarin Joden Joden in dodelijk gevaar hebben gered.

Het Grote Boek van de Sorani-lignée sluit af met een zekerheid en verschillende voorzichtighedenen. De zekerheid is documentair: de familienaam Sorani is een geattesteerderde Italiaanse Joodse naam, opgenomen in de referentiecatalogus van Samuele Schaerf, en doorgegeven aan het nageslacht door Settimio Sorani, leider van de Romeinse afdeling van de DELASEM en figuur van het Joodse verzet onder de bezetting. Op deze basis is de geschiedenis solide.

De voorzichtighedenen betreffen het verleden en de toekomst. In het verleden is de oorsprong van de naam — waarschijnlijk toponymisch, mogelijk verbonden met de plaats Sora in Latium — een geredeneerde hypothese en geen bewijs; de overeenkomst met de Koerdische term is als toeval afgewezen. In de toekomst overstijgt de reconstructie van een vertakt nageslacht wat de bronnen toestaan, en we hebben ons ervan onthouden om uit te vinden wat het archief niet oplevert.

Rest het essentiële: een bescheiden naam, geworteld in de oudste Joodse gemeenschap van het Westen, geworden, gedurende een leven, de naam van een redder. Het is deze kruising van kleine naamkunde en grote geschiedenis die voor de Sorani-lignée de waardigheid van herinnering vormt.