Bernfeld

De naam Bernfeld ontstaat in de specifieke context van het Jozefiaanse naambeleid. Na de deling van Polen in 1772 werd Galicië Oostenrijkse provincie, en de joodse bevolking daar — een van de dichtste in Europa — werd onderworpen aan de centraliseringsrevormen van Jozef II. De verplichting om een vaste patroniem aan te nemen, toegepast vanaf het eind van de 18de eeuw, bracht deze samengestelde namen voort — Rosenberg, Goldstein, Bernfeld — die ambtenaren soms willekeurig toekennen. Deze maatregel, gepresenteerd als een vooruitgang van het burgerschap, onthult de blijvende spanning tussen integratie en stigmatisering die de geschiedenis van de joden in Midden-Europa doorkruist.

Het Galicië waar de familie wortelde, was een diep religieus en intellectueel bruisend wereld. Zoals onderzoeken naar middeleeuwse en moderne joodse geschiedenis eraan herinneren, rustte de cultuur van Askenazische gemeenschappen op een nauwe articulatie tussen de studie van de Wet en het gemeenschapsleven [Beinart, 1992]. De kardinale deugd die hier tot uiting komt, op collectieve schaal van een regio waaruit de familie afkomstig is, is de talmoedische kennis verheven tot pijler van het bestaan: in deze steden van Galicië vormde het studiehuisje (beit midrash) het zenuwecentrum van het sociale leven, en eruditie was de hoogste vorm van vervulling. Uit deze bodemgesteldheid zou Simon Bernfeld zijn voorkeur voor teksten erven, hoewel hij deze vervolgens moet omvormen tot een geleerde onderneming van geheel ander orde.

Simon Bernfeld werd in 1860 geboren in Stanislau (vandaag de dag Ivano-Frankivsk, in Oekraïne), in Oost-Galicië, in de wereld die in het vorige hoofdstuk werd beschreven. Hij werd eerst opgeleid in de rabbijnse traditie, en completeerde zijn opleiding met universitaire studies — hij behaalde een doctoraat, wat toen zeldzaam was voor een zoon uit religieus Galicië. Deze dubbele vorming, talmudisch en academisch, maakt van hem een grensman, gelegen op precies het snijvlak van Geheugen en Geschiedenis.

In 1886 werd hij benoemd tot opperrabbijn van Belgrado, in Servië, een functie die hij enkele jaren uitoefende ten dienste van de lokale sefardische en asjkenazische gemeenschap. Deze leiding over een gemeenschap openbaart een eerste uitgeleefde deugd: betrokkenheid bij het collectieve leven en zorg voor de ander. Een congregatie leiden betekende niet alleen onderwijzen; het betekende liefdadigheid administreren, geschillen beslechten, toezicht houden op de zwakken. Bernfeld zou echter ontdekken dat zijn diepste roeping niet pastoraal maar intellectueel was: hij verliet al gauw het actieve rabbinaat om zich toe te leggen op schrijven en onderzoek, en vestigde zich in Berlijn, hoofdstad van de Wissenschaft des Judentums. Deze keuze — afstand doen van een machtspositie om dienaar van kennis te worden — geeft blijk van een vorm van bescheiden studiositeit, die van de man die zich in dienst stelt van teksten in plaats van van zijn eigen notabiliteit.

Gevestigd in Berlijn werd Simon Bernfeld een van de voornaamste drijvende krachten achter de verspreiding van de historische wetenschap van het jodendom in het Hebreeuws. Hij schreef voornamelijk in het Hebreeuws — een opvallend gegeven in een tijd waarin de Wissenschaft des Judentums zich vooral in het Duits uitte —, dragende daardoor bij aan het vormen van een moderne Hebreeuwse geleerde proza die in staat was kritische analyse te ondersteunen. Hij werkte samen aan de grote Hebreeuwse tijdschriften van zijn tijd, met name Ha-Shiloah, het tijdschrift opgericht door Ahad Ha'am, brandpunt van de culturele renaissance van het jodendom.

Zijn werk is aanzienlijk en omvat geschiedenis, biografie, ideëengeschiedenis en literaire geschiedenis. Hij stelde monografieën samen over de grote figuren van het joodse denken en syntheses van de geschiedenis van het jodendom bestemd voor een breed ontwikkeld publiek. Deze onderneming van geleerde popularisering was niet gering: zij behoort tot wat de joodse traditie beschouwt als een hoge vorm van intellectuele liefdadigheid, het delen van kennis met het grote aantal. Door de verworvenheden van de Europese historische kritiek toegankelijk te maken voor de Hebreeuwssprekende lezer, gaf Bernfeld uitdrukking aan de bijdrage aan joods denken in zijn meest genereuze vorm — niet de verzameling van gesloten kennis, maar de overdracht ervan.

De discipline waaraan hij behoorde, paste in de lange beweging van joodse filosofie en historiografie die de grote moderne syntheses traceren [Hayoun, 2023] ; [Morgan, 2007]. De Wissenschaft des Judentums, waarvan Bernfeld een Hebreeuwse doorgeefluik was, wilde de joodse erfenis onderwerpen aan rationeel en historisch onderzoek, voortzetend in het moderne tijdperk de inspanning van rationaliteit die de middeleeuwse joodse filosofie had ingeleid [Sirat, 1983] ; [Vajda, 1947]. Men meet hier de deugd van de filosofische en literaire kennis: Bernfeld beperkte zich niet tot het verzamelen van feiten, hij zocht naar het begrip van de interne samenhang van een beschaving.

Onder de werken van Simon Bernfeld neemt er één een bijzondere plaats in: de Sefer ha-Demaot (« Het Boek der Tranen »), een uitgebreide anthologie in meerdere delen van de vervolgingen die het joodse volk door de eeuwen heen heeft doorstaan, van de Oudheid tot de moderne tijd. Gepubliceerd in de jaren 1920, verzamelt dit werk de verhalen, kronieken en klachten die de herinnering aan joods martelaarschap samenstellen en brengt ze in orde.

De Sefer ha-Demaot is precies de plaats waar de Geschiedenis en de Herinnering elkaar ontmoeten. Bernfeld volbrengt hierin een gebaar dat Yerushalmi als centraal in de joodse cultuur heeft geanalyseerd: de transformatie van lijden in liturgische en overdraagbare herinnering, de bezwering van vergetelheid door schrijven [Yerushalmi, 1984]. Door getuigenissen van massamoorden te verzamelen — van kruistochten tot pogroms — belichaamt hij een ernstige deugd: de verhouding tot oorlog en vervolging die niet als wrok wordt ervaren, maar als plicht tot herinnering en trouw aan de slachtoffers. Dit werk verbindt het lot van de familie Bernfeld met de collectieve herinnering van heel Israël, die van een volk dat van de herdenking van zijn beproevingen een daad van spirituele zelfbehoud heeft gemaakt. De omvang van het project — meerdere duizenden pagina's waarin eeuwen van martelaarsgeschiedenis worden opgesomd — getuigt van een geduld en een historische vroomheid die grenzen aan priesterschap.

Simon Bernfeld wijdde een belangrijk deel van zijn werk aan het biografische genre, schrijvend over grote figuren uit de Joodse geschiedenis: filosofen, hervormers, geleerden. Deze keuze is niet willekeurig. Door het leven van de meesters te vertellen, perpetueerde hij een oude praktijk van de Joodse traditie, die van de keten van overdracht (shalshelet ha-kabbalah) de rode draad van de trouw aan Sinaï maakt.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. Het biografische gebaar van Bernfeld, hoe kritisch en historisch ook, verlengde op zijn manier de rabbijnse overtuiging dat de studie van een meester het hele wezen aangaat. Het hedendaagse Joodse denken heeft deze dimensie sterk benadrukt: de traditie denken betekent in dialoog treden met degenen die haar hebben gedragen [Askénazi, 1999] ; [Abécassis, 1987]. Door zijn lezers de gezichten van de grote denkers te geven, drukte Bernfeld de deugd van de bescheidenheid van de overdracht uit, die zich terugtrekt achter degenen van wie hij kennis geeft. Men zal deze roeping benaderen met die welke andere geslachten van « overbrengers van Joods denken » illustreren, wier familiegeschiedenis samenvalt met de overdracht van kennis [Encaoua, 2018]. De figuur van Bernfeld, geschiedkundige van ideeën, neemt deel aan deze zelfde voornaamheid: de doden tot leven brengen door herinnering, en samen de draad vasthouden die verbroken is door ballingschap en vervolging.

De geografische trajectorie van Simon Bernfeld — van het Galicië van zijn geboorte naar het Servië van zijn rabbijnaat, vervolgens naar Duitsland van zijn intellectuele rijpheid — tekent de kaart van een Europees jodendom dat door het geschrevene word verenigd ondanks zijn breuken. Man van de asjkenazische diaspora die grootrabijn werd in een wereld die deels sepharadisch was in Belgrado, Hebreeuwse schrijver in het hart van de Duitse cultuur, Bernfeld was een ware bemiddelaar tussen tradities.

Deze positie van tussenpersoon drukt de deugd uit van de houding tegenover de vreemdeling en van de verdraagzaamheid, begrepen niet als onverschilligheid maar als vermogen om tussen werelden te circuleren en ze in dialoog met elkaar te brengen. De middeleeuws-joodse en moderne geschiedenis toont hoeveel deze doorgeefluiken — tussen het Oosten en het Westen, tussen het sepharadische en het asjkenazische — de discrete ambachtslieden van de eenheid van Israël waren [Beinart, 1992] ; [Schwarzfuchs, 1997]. Isaiah Berlin beschreef deze toestand van de moderne joodse intellectueel prachtig, verscheurd tussen meerdere toebehoren en toch in staat deze tot een rijkdom te maken [Berlin, 1973]. Simon Bernfeld stierf in 1940 in Berlijn, op de drempel van de ramp die de wereld zou verslinden die hij zijn hele leven had gedocumenteerd — ultieme en tragische bevestiging van de noodzakelijkheid van het Boek der Tranen dat hij had samengesteld. Het stilzwijgen van de archieven over de directe afstammelingen van de familie, in het verwoeste Europa, is zelf een deel van deze geschiedenis, en de eerlijkheid gebiedt dit niet in te vullen met vermoedens.

Van de Galicië van de josephijnse patenten tot het geleerde Berlijn van het interbellum, de lignée Bernfeld — belichaamd door de gedocumenteerde figuur van Simon Bernfeld — zou anderhalf eeuw van de Europese joodse geschiedenis doorkruisen, van de gesloten wereld van de studiehuis­sen tot de kritische eis van de moderne wetenschap. Wat deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt, is de bijdrage aan het joodse denken door de overdracht van kennis : niet de geleerdheid om zichzelf, maar het geschenk van het doen kennen, van het toegankelijk maken, van het redden uit de vergetelheid.

Door de Sefer ha-Demaot samen te stellen, schreef Simon Bernfeld zijn naam in het onheuglijk gebaar van Israël dat, volgens het woord van Yerushalmi, van geheugen een gebod maakt [Yerushalmi, 1984]. Door in het Hebreeuws de kritische geschiedenis van zijn volk te schrijven, heeft hij trouw en helderheid, vroomheid en wetenschap verzoend. De familie Bernfeld behoort dus, door hem, tot de lange keten van overdraagsters — deze obscure en essentiële mannen door wie de geheugen van een volk zich van generatie op generatie voortzet, en door wie de bijzondere geschiedenis van een naam aansluit bij de collectieve geheugen van Israël.