300,000 כתבֿ-יד-פֿראַגמענטן, 70 ביבליאָטעקן, 1,000 יאָר געשיכטע — די גרעסטע דאָקומענטאַרישע אַנטדעקונג פֿונעם מיטל-עלטערלעכן ייִדנטום.
די גניזה פֿון דער בן-עזרא שול אין קאַיִר איז דער גרעסטער דאָקומענטאַרישער אוצר פֿונעם מיטל-עלטערלעכן ייִדנטום. אַ קנאַפּע טויזנט יאָר (פֿונעם 9טן ביזן 19טן יאָרהונדערט) האָט די ייִדישע קהילה אין קאַיִר דאָרטן אַװעקגעלייגט יעטװעדער דאָקומענט װאָס טראָגט גאָטס נאָמען — ניט נאָר הייליקע טעקסטן, נאָר אױך פּערזענלעכע בריװ, האַנדל-קאָנטראַקטן, מעדיצינישע רעצעפּטן, פּאָעמעס און איינקויף-רשימות. דאָס רעזולטאַט: אַן אױסערגעװיינטלעך פֿאָטאָגראַף פֿונעם טאָגטעגלעכן ייִדישן לעבן אַרום מיטל-ים.
דער Friedberg Genizah Project, געגרינדעט אין 1999 פֿון Albert D. Friedberg, האָט זיך אונטערגענומען צו דיגיטאַליזירן, אינדעקסירן און איבעראױפֿשטעלן אַלע די פֿראַגמענטן, צעשפּרייט אין מער װי 70 ביבליאָטעקן איבער דער װעלט.
~300 000
כתבֿ-יד-פֿראַגמענטן
70+
ביבליאָטעקן אױף דער װעלט
1 000
יאָרן געשיכטע פֿאַרדעקט
15+
לשונות פֿאָרגעשטעלט
די גרעסטע זאַמלונג, צונויפֿגעשטעלט פֿון Solomon Schechter אין 1896-1898. בריװ, קאָנטראַקטן, ליטורגישע טעקסטן, ביבלישע און תּלמודישע פֿראַגמענטן. די זאַמלונג פֿאַרדעקט טויזנט יאָר ייִדיש לעבן אַרום מיטל-ים.
פֿראַגמענטן דערװאָרבן פֿון דער John Rylands Library, אַרײַננעמענדיק זעלטענע ליטורגישע טעקסטן און יהודה-אַראַבישע דאָקומענטן.
אַ זאַמלונג צונויפֿגעבראַכט פֿון Adolf Neubauer און Arthur Cowley, אַרײַננעמענדיק העברעיִשע און יהודה-אַראַבישע כתבֿ-ידן פֿון גרױסן װערט.
דער Jewish Theological Seminary היט פֿראַגמענטן דערװאָרבן פֿון Solomon Schechter נאָך זײַן באַזעצן זיך אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן.
די Alliance Israélite Universelle און די נאַציאָנאַלע ביבליאָטעק פֿון פֿראַנקרײַך היטן פֿראַגמענטן פֿון דער גניזה דערװאָרבן בײַם איבערגאַנג צום 20טן יאָרהונדערט.
אַ זאַמלונג צונויפֿגעבראַכט פֿונעם אַרכימאַנדריט Antonin Kapustin נאָך פֿאַר Schechter, אַרײַננעמענדיק מערקװירדיקע פֿראַגמענטן, צװישן זיי דעם טעקסט פֿון בן-סירא אױף העברעיִש.
אַ טויזנט יאָר לאַנג לייגט די ייִדישע קהילה אין קאַיִר אַװעק אין דער גניזה פֿון דער בן-עזרא שול יעטװעדער דאָקומענט װאָס טראָגט גאָטס נאָמען, אַרײַנגערעכנט פּערזענלעכע בריװ און קאָנטראַקטן.
דער נסיעה-מענטש Simon van Geldern דערמאָנט די גניזה אין זײַנע נסיעה-באַשרײַבונגען.
דער ליטװישער נסיעה-מענטש און פֿאָרשער Jacob Saphir באַזוכט די גניזה און ברענגט פֿראַגמענטן קיין אייראָפּע.
די שװעסטער Agnes Lewis און Margaret Gibson ברענגען אַ פֿראַגמענט פֿון בן-סירא אױף העברעיִש צו Solomon Schechter, װעלכער פֿאָרט אַװעק קיין קאַיִר.
Schechter קריגט די דערלױבעניש פֿונעם רבֿ פֿון קאַיִר און פֿירט איבער אַרום 193,000 פֿראַגמענטן קיין Cambridge.
דורות פֿאָרשער קאַטאַלאָגירן, אידענטיפֿיצירן און פֿאַרעפֿנטלעכן די פֿראַגמענטן. Shlomo Dov Goitein הייבט אָן זײַן מאָנומענטאַל „A Mediterranean Society”.
דער קאַנאַדישער געשעפֿטסמאַן Albert D. Friedberg גרינדט דעם Friedberg Genizah Project צו דיגיטאַליזירן און אינדעקסירן אַלע די פֿראַגמענטן צעשפּרייט אין 70+ ביבליאָטעקן.
די אַלגאָריטמען פֿון פּראָפֿ' Yaacov Choueka דערמעגלעכן „איבעראױפֿשטעלן” גאַנצע בלעטער דורך פֿאַרבינדן פֿראַגמענטן צעשפּרייט אין פֿאַרשיידענע זאַמלונגען — אַ פּאַזל פֿון 300,000 שטיקלעך.
כּמעט אַלע פֿראַגמענטן זײַנען צוטריטלעך אָנלײַן אין הױכער רעזאָלוציע. די געצײַגן פֿון העברעיִשער אָפּטישער דערקענונג (OCR) און קינסטלעכער אינטעליגענץ עפֿענען נײַע פֿאָרשונג-פּערספּעקטיװן.
געפֿונען אין דער גניזה, איז דער דאָזיקער טעקסט געװען באַקאַנט בלױז אױף גריכיש און סירעיִש. די אָריגינעלע העברעיִשע װערסיע איז געװען אַן אַקאַדעמישע ערד-ציטערניש.
די פּערזענלעכע און קהילישע קאָרעספּאָנדענץ פֿונעם רמב"ם, אַנטפּלעקנדיק אַ מענטש פֿון פֿלייש און בלוט הינטערן אינטעלעקטועלן ריז — זײַנע געזונט-זאָרגן, זײַנע קאָנפֿליקטן מיט דער קהילה.
איינער פֿון די שליסל-טעקסטן פֿון דער קומראַן-סעקטע, פֿון װעלכן מיטל-עלטערלעכע קאָפּיעס זײַנען געפֿונען געװאָרן אין דער גניזה — אַ באַװײַז פֿון אַ קאָנטינויִרלעכער איבערגעבונג במשך פֿון יאָרהונדערטער.
בריװ פֿון ייִדישע סוחרים װאָס האַנדלען צװישן מצרים, אינדיע און תּימן אינעם 12טן יאָרהונדערט, דאָקומענטירנדיק אַ ניט-באַקאַנט ייִדיש האַנדל-נעץ.
הונדערטער חתונה-קאָנטראַקטן (כּתובות) װאָס אַנטפּלעקן דאָס משפּחה-לעבן, די נדנס, די רעכט פֿון פֿרױען און די לאָקאַלע מינהגים.
טױזנטער אומבאַקאַנטע ליטורגישע פּאָעמעס, פֿאַרפֿאַסט פֿון פּייטנים (ליטורגישע פּאָעטן) פֿון קאַיִר, ארץ-ישראל און בבֿל.
דער Friedberg-פּראָיעקט שטעלט זיך פֿאָר אין צװיי קאָמפּלעמענטאַרע װעבזײַטלעך, באַטריבן בשותּפֿות מיט דער Friedberg Jewish Manuscript Society (Toronto, Canada):
דער אינסטיטוציאָנעלער טױער פֿונעם פּראָיעקט: פֿאָרשטעלונג, געשיכטע, באַטעטיקונג-באַרייך, אַקאַדעמישע באַטײַטונג און די פֿאַרדעקטע פֿאָרשונג-געביטן. מע געפֿינט דאָרטן אױך די רשימה פֿונעם װיסנשאַפֿטלעכן קאָמיטעט — פּראָפֿ' Yaacov Choueka (װיסנשאַפֿטלעכער דירעקטאָר), פּראָפֿ' Stefan Reif (Cambridge), פּראָפֿ' Haggai Ben-Shammai (ירושלים), פּראָפֿ' Menachem Ben-Sasson, פּראָפֿ' James Diamond און ד"ר Binyamin Richler — אַזױ אױך די אַקאַדעמישע שותּפֿותן, געשטיצטע פּובליקאַציעס, קאָנפֿערענצן און מעדיע-באַדעקונג.
די פֿאָרשונג-פּלאַטפֿאָרמע געניצט פֿון פֿאָרשער אױף דער גאַנצער װעלט אין אַלע געביטן פֿון ייִדישע לימודים: ביבלישע ליטעראַטור, רבנישע ליטעראַטור, תּפֿילה און ליטורגיע, העברעיִשע פּאָעזיע, פֿילאָסאָפֿיע, קבלה, רעכטלעכע דאָקומענטן, האַנדל-בריװ, מעדיצין און װיסנשאַפֿטן. די הױך-רעזאָלוציע בילדער (600 DPI) זײַנען „בעסער װי די אָריגינאַלן” אַ דאַנק די געצײַגן פֿון קאָמפּיוטערישער װיזועלער פֿאַרבעסערונג, װאָס דערמעגלעכן צו לייענען פֿראַגמענטן ניט-לייענעװדיק מיטן בלױזן אױג.
פֿאַר װאָס צװיי װעבזײַטלעך? דער FGP (pr.genizah.org) איז דער פֿאָרשטעל- און גאָװערנאַנס-טױער פֿונעם פּראָיעקט. דער FJMS (fjms.genizah.org) איז די אָפּעראַטיװע פֿאָרשונג-פּלאַטפֿאָרמע װוּ די פֿראַגמענטן זײַנען צוטריטלעך. די גרעסטע אוניװערסיטעט-ביבליאָטעקן אױף דער װעלט האָבן אונטערגעשריבן הסכּמים װעגן טיילן זייערע זאַמלונגען מיטן FGP.
דאָס פּראָיעקט זכור איז אַ פֿאָרזעצונג פֿון דעם באַמיִונג צו דיגיטאַליזירן און דעמאָקראַטיזירן דעם ייִדישן ירושה. אויב דער Friedberg Genizah Project מאַכט די פֿראַגמענטן צוטריטלעך פֿאַר פֿאָרשערס, האָט זכור דעם אַמביציע זיי צו קאָנטעקסטואַליזירן פֿאַרן ברייטן עולם — מיט צוגעבן פּאָפּולער-וויסנשאַפֿטלעכע אַרטיקלען, דערציילערישע וועגן און פֿאַרבינדונגען מיט אַנדערע מאַנוסקריפּטן און אָביעקטן פֿון אונדזער באַזע.
דערפֿאָרשט די מאַנוסקריפּטן פֿון דער גניזה אין אונדזער ביבליאָטעק.
